Một buổi chiều ở bản Bướt, ông Lò Văn Nhiêu - trưởng bản - chỉ tay lên sườn núi phía sau bản. Rừng xanh phủ kín, chạy dài đến tận đỉnh: “Rừng ấy là của bản. Không ai được chặt”.
Ở bản Bướt, việc giữ rừng được quy định bằng hương ước của bản: không chặt phá rừng, không đặt bẫy thú, không hái phong lan rừng. Ai vi phạm đều bị xử phạt theo quy định chung. Người Thái ở đây hiểu rằng rừng giữ nước cho suối, giữ đất cho nương, giữ cả nguồn sống lâu dài. Nếu rừng mất, suối cạn, cuộc sống của bản làng cũng khó mà tồn tại.
Những quy định ấy được thống nhất trong các cuộc họp bản. Khi thấy rừng quanh bản có dấu hiệu bị khai thác nhiều hơn, người dân đã đưa việc bảo vệ rừng vào hương ước và lập các tổ tự quản thay nhau nhắc nhở, giám sát. Nhờ vậy, những cánh rừng quanh bản Bướt vẫn giữ được màu xanh.
Câu chuyện giữ rừng ấy cũng gắn với dòng suối chảy qua bản - nơi sau này trở thành điều khiến nhiều du khách bất ngờ. Một sáng mùa hè, anh Hà Văn Nguy đứng bên bờ suối, bóp vụn gói mì tôm rồi thả xuống nước. Chỉ một lúc sau, mặt suối bỗng sôi lên. Từ các khe đá, từng đàn cá nhỏ kéo đến, chen nhau đớp mồi. Du khách đứng quanh bờ suối ngỡ ngàng hỏi: “Cá nhiều thế sao bà con không bắt?”. Anh Nguy cười: “Bắt một con là phải đền 20 cân thóc đấy”. Đó cũng là một quy định trong hương ước của bản Bướt.
Trước kia, dòng suối này từng là nguồn thực phẩm quan trọng. Trong suối có nhiều loại cá, tôm, đặc biệt là cá pa chạt. Nhưng khi việc đánh bắt ngày càng nhiều, thậm chí có người dùng kích điện, cá bắt đầu ít dần.
Lo ngại nguồn cá cạn kiệt, người dân bản Bướt lại họp bản. Sau nhiều bàn bạc, họ thống nhất đưa thêm quy định: đoạn suối dài khoảng 3 km chảy qua bản sẽ được bảo vệ, không ai được đánh bắt cá. Ai vi phạm sẽ phải nộp phạt 20 kg thóc. Từ đó, người dân thay nhau trông coi dòng suối. Người trong bản không ai dám vi phạm, còn nếu có người nơi khác đến đánh bắt thì sẽ bị nhắc nhở hoặc xử phạt.
Hơn mười năm trôi qua, dòng suối ở bản Bướt đã khác hẳn. Nước trong hơn, cá sinh sôi trở lại. Nhiều đoạn suối có thể nhìn thấy từng đàn cá bơi dày đặc dưới làn nước. Chỉ cần thả vài mẩu bánh mì hay mì tôm xuống suối, hàng vạn con cá từ khắp nơi kéo đến, chen nhau đớp mồi. Cảnh tượng ấy khiến nhiều du khách lần đầu chứng kiến phải ngạc nhiên.
Nhờ giữ được rừng và suối, bản Bướt cũng bắt đầu làm du lịch cộng đồng. Nhưng dù khách đến ngày càng đông, hương ước của bản vẫn được giữ nguyên: rừng phải xanh, suối phải còn cá.
Chính nhờ cách gìn giữ môi trường tự nhiên ấy, bản Bướt được lựa chọn xây dựng mô hình Vân Hồ Agritage - làng nông nghiệp di sản đầu tiên do Trung tâm TABA, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Sơn La và UBND huyện Vân Hồ (cũ) hỗ trợ triển khai. Từ năm 2019 đến nay, Vân Hồ Agritage đã đồng hành cùng 58 hộ gia đình người Thái phát triển du lịch cộng đồng, trải nghiệm nông nghiệp gắn với bảo tồn văn hóa và thiên nhiên.
Cùng với hương ước giữ rừng và suối, người dân bản Bướt cũng từng bước chuyển từ canh tác sử dụng hóa chất sang sản xuất hữu cơ, xây dựng thương hiệu nông sản và đưa sản phẩm vào các thị trường chất lượng cao như Hà Nội.
