Kỳ 1: Hòa trong thanh âm - Cơ hội không dễ có lại
Chuyến điền dã kéo dài tròn một tháng trời. Cả đoàn công tác di chuyển như con thoi đi về khắp 5 tỉnh trên cao nguyên Lâm Đồng, Đắk Nông, Đắk Lắk, Gia Lai và Kon Tum. Mùa mưa ở trên cao nguyên thật khủng khiếp…
Nửa năm ăn - cồng chiêng, ngủ - cồng chiêng
Mùa mưa tháng 5/2004, tôi được giao nhiệm vụ lên đường vào Trường Sơn - Tây Nguyên thu thập tư liệu về vùng văn hóa nghệ thuật cồng chiêng. Đây là một phần công việc của chương trình xây dựng hồ sơ “Di sản văn hóa truyền miệng và phi vật thể của nhân loại” để trình UNESCO.
Đây có lẽ là chuyến điền dã gian nan và vất vả nhất trong sự nghiệp nghiên cứu âm nhạc cổ truyền của tôi. Bùn nhão đất đỏ ba-dan trơn tuột. Nhiều đoạn ô-tô không di chuyển được, cả đoàn công tác phải cuốc bộ hàng cây số. Hay có những nơi khi xe chúng tôi đi vào thì thời tiết nắng ráo, nhưng khi trở ra thì trời đổ mưa tầm tã. Con đường trở nên một thứ hồ dính đặc quánh, đành phải thuê xe tải buộc cáp mà lôi xe con trượt đi trong mưa. Thời tiết thay đổi liên tục, nắng to đan xen mưa dầm, ngày nóng rực lửa, đêm đến lại trở nên giá lạnh. Cứ thế, chạy đua với cái nắng, cái gió, cái biển mưa dầm dề mà tiếp cận với đồng bào các tộc người Mạ, Chu Ru, Cơ Ho, Gia Rai, Ba Na, M’nông, Ê Đê, Xê Đăng... để học hỏi, sưu tầm, góp nhặt, thu thập mọi thứ có thể về nghệ thuật cồng chiêng Tây Nguyên.
Kết thúc chuyến điền dã là bắt đầu ngay một hành trình khám phá, giải mã liên tục trong 5 tháng trời trên cơ sở các dữ liệu thu thập được. Cốt sao để chứng minh được rằng, cồng chiêng Tây Nguyên phong phú, đa dạng và độc đáo như thế nào. Đây là một nhiệm vụ nặng nề mà tôi được giao phó, nhằm góp phần minh xác giá trị của nghệ thuật cồng chiêng Tây Nguyên trong tập hồ sơ trình UNESCO. Chỉ thế thôi! Hàng loạt câu hỏi được đặt ra trong tôi - một người mà có lẽ ngoài những điều ít ỏi đọc được qua sách vở thì những hiểu biết khác về cồng chiêng Tây Nguyên mới chỉ là lần đầu, lơ ngơ và lỗ mỗ...
Bên cạnh đó, số phận cũng đưa đẩy tôi vào một hoàn cảnh khá trớ trêu. Một bên phải hoàn thành gấp rút công trình nghiên cứu mới toanh này, một bên thì cậu con trai đầu lòng cất tiếng chào đời ngay khi tôi vừa từ Tây Nguyên trở ra Hà Nội. Một cuộc chạy đua thật không mấy cân sức. Sau 5 tháng trời nghiên cứu bất kể ngày đêm, ăn - cồng chiêng, ngủ - cồng chiêng và thức dậy cùng chiêng cồng, khi bản thảo đầu tiên công bố, tôi bị sút đúng 9 cân (70 - 61 kg). Công trình thân thương này đã ra đời trong hoàn cảnh như vậy!
Đến giờ nhìn lại, thực lòng tôi vẫn không tưởng tượng nổi lúc đó mình đã vượt qua mọi khó khăn lao khổ như thế nào. Đặc biệt là nỗi cực nhọc của các tác nghiệp nghiên cứu như quy trình đọc hệ thống tư liệu vang, đo đạc thang âm các dàn cồng chiêng với số lượng tổng cộng gần 100 chiếc, ký âm tổng phổ các bài cồng chiêng... dưới cái nóng như thiêu của mùa hạ 2004.
Cảm hứng từ miền đất lớn
Năm 2005, được sự tài trợ của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, tôi tiếp tục mở rộng công trình nghiên cứu của mình. Từ đó đến nay, công trình đã được bổ sung và chỉnh sửa nhiều lần so với trước, lần điền dã gần đây nhất là đợt trở lại Kon Tum và Gia Lai vào cuối năm 2019… Vẫn biết trong nghiên cứu không bao giờ có tiếng nói cuối cùng, bên cạnh đó, hệ thống tư liệu điền dã của tôi chắc hẳn là còn bé nhỏ so một kho tàng nghệ thuật khổng lồ như cồng chiêng Tây Nguyên…
So những người đi trước, tôi không được may mắn bằng họ ở điều kiện nghiên cứu nằm vùng hàng tháng, thậm chí hàng năm trời trên Trường Sơn - Tây Nguyên. Nhưng có lẽ điều thuận lợi mà tôi có được lại chính là đợt khảo sát trên một diện rộng kéo dài suốt nam - bắc, bắc - nam Tây Nguyên trong một thời gian liên tục và cấp tập. Chính đó là điều kiện vô cùng thuận lợi cho người nghiên cứu có được cái nhìn đối sánh tức thời và tương đối toàn diện. Thành thử tạo đà cảm hứng cho hướng mày mò, xoáy sâu trọng tâm vào việc giải mã sự phong phú, đa dạng và độc đáo của cồng chiêng Tây Nguyên trên phương diện nghệ thuật. Từ đó thử nêu ra một vài quy luật nội tại trong âm nhạc cồng chiêng.
Mặt khác, sở dĩ tôi có được sự tập trung cao độ trong nghiên cứu bởi thiết nghĩ, chắc hẳn mình sẽ khó có nhiều cơ hội để trở lại với mảng đề tài này. Dãy Trường Sơn là một miền đất không dễ đến nếu không có những chương trình đầu tư nghiên cứu lớn.
PGS, TS Vũ Nhật Thăng và GS, TSKH Tô Ngọc Thanh - hai người thầy đã trực tiếp dìu dắt, hướng tôi vào cái nghiệp lang thang, tìm về với tinh hoa cổ nhạc của tổ tiên từ nghìn xưa để lại. Chính hai ông cũng là những đồng nghiệp lớn, đã chia sẻ với tôi những điều trăn trở và biết bao nỗi nhọc nhằn khi tiến hành công trình. Tôi tri ân sâu sắc GS, TS Trần Văn Khê, người đã trực tiếp phản biện cho công trình. Ông đã động viên, khích lệ rất nhiều để tôi có thêm niềm tin trên con đường dài phía trước. Cảm ơn các đồng nghiệp ở Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam, đặc biệt những đồng nghiệp ở các sở văn hóa 5 tỉnh Tây Nguyên, đã giúp tôi rất nhiều trong quá trình thu thập tư liệu điền dã để tôi tiếp tục tiến hành công trình này!
(Còn nữa)
Công trình “Âm nhạc cồng chiêng Tây Nguyên” gồm ba phần: Cấu tạo, phương pháp kích âm và biên chế các dàn cồng chiêng, Thang âm, Bài bản và nghệ thuật diễn tấu, cùng Phụ lục gồm một số bản tổng phổ cồng chiêng và một số hình ảnh về cồng chiêng Tây Nguyên. Tác giả cuốn sách gửi gắm: “Xin dành tặng cuốn sách này cho đồng bào Tây Nguyên, những người con của dãy Trường Sơn, đã chuyển giao cho tôi kho tàng kiến thức vô giá cùng với những thanh âm huyền diệu, như tiếng vọng trên đại ngàn hùng vĩ”.
Cùng với các phương tiện hiện đại cho ta khả năng lưu giữ tiếng và hình, công trình nghiên cứu của anh Bùi Trọng Hiền chẳng những giúp cho người đời nay hiểu rõ bản chất (cũng được coi là lý thuyết âm nhạc của nhạc cồng chiêng Tây Nguyên) mà còn cung cấp cho người đời sau khả năng phục hồi chính xác hầu hết các bản nhạc cồng chiêng cổ truyền đích thực trong hoàn cảnh xã hội lúc đó đã có nhiều thay đổi so với hiện nay. Phải công nhận rằng cách nghiên cứu âm và nhạc như thế là có tính khoa học và hữu ích thật sự (PGS, TS Vũ Nhật Thăng).
