Lời dạy truyền thế kỷ
Lai Châu sau đợt rét đậm, rét hại kéo dài, nắng đã như rót mật, nắng chiều vàng ruộm làm cho hoa lan, hoa đào càng thêm rực rỡ. Xe chạy bon tít trên quốc lộ 12, đường nhựa phẳng lỳ, uốn lượn như dải lụa, ôm sát lấy bờ sông Nậm Na. Đến ngã ba Lai Hà chúng tôi dừng chân giải lao, Nậm Na mùa này bình yên xanh thẳm. Nhìn cây cầu Lai Hà sừng sững bằng xi-măng, cốt thép bắc qua sông nối tỉnh lộ 127, thấy đường sá ngày nay đi lại tiện quá, mới càng ngẫm nỗi khổ đường sá của đồng bào bao năm trước. Là hai huyện xa xôi nhất tỉnh Lai Châu, Nậm Nhùn, Mường Tè đã có xe giường nằm về Hà Nội, Thái Bình, Thanh Hóa. Chẳng bù cho ngày trước đi lại vất vả, chỉ tính quãng đường từ huyện ra đến tỉnh cũng mất cả ngày, giờ về xuôi chỉ trong một đêm.
Từ cầu Lai Hà đã là đất của Nậm Nhùn rồi. Vốn dĩ, một vùng đất người ta hay đặt tên theo sông, suối, hay địa danh cổ nào đó. Tôi nghĩ có lẽ Lai Châu có địa danh mang tên vị anh hùng giải phóng dân tộc Lê Lợi, phải chăng có sự bắt nguồn từ việc Vua Lê Thái Tổ dẫn quân lên vùng Tây Bắc chinh phạt, dẹp yên phản tặc chăng?
Từ sáng sớm tại đền Lê Lợi, bà con nhân dân đã có mặt đông đủ, lãnh đạo tỉnh, huyện và ngành văn hóa thành kính thắp hương trước văn bia. Sau khi hành lễ xong, tấm điều đỏ trên biển có khắc dòng chữ Bảo vật quốc gia được mở ra trong không gian linh thiêng của hương trầm khói tỏa. Tôi ngắm thật lâu những nét chữ cổ được chạm khắc trên vách đá, giọng văn cổ, cô đọng, âm thanh của phần thơ sang sảng, có lúc gấp gáp tựa vó ngựa phi, khi thì ào ạt như mũi thuyền rẽ sóng, hay khí thế rầm rập như bước chân băng rừng của đoàn quân trên bộ thuở xưa vọng về.
Ngẫm ngợi hồi lâu, tôi mới lý giải được một điều tại sao các đồn biên phòng Lai Châu lại trích hai câu thơ của Anh hùng dân tộc Lê Lợi treo trong đơn vị như một khẩu hiệu toàn quân: “Biên phòng hảo vị trù phương lược/Xã tắc ưng tu kế cửu an”, nghĩa là: “Lo việc biên phòng cần có phương lược sẵn sàng/Giữ nền xã tắc nên tính kế dài lâu”. Đó cũng chính là hai câu thơ được rút ra từ bài: “Chinh Điêu Cát Hãn hoàn, quá Long Thủy đê”, vào tháng Tư năm 1429, khi Vua Lê Thái Tổ đưa quân lên Tây Bắc dẹp loạn. Hai câu thơ ấy được các chiến sĩ quân hàm xanh thuộc lòng bàn tay và hằng ngày các anh vẫn đọc với một tinh thần hào sảng như một sự khắc ghi lời dạy của bậc tiền nhân xưa về phương lược quân sự nơi biên cương.
Nâng niu chí khí tiền nhân
Nghe dân bản kể, người phát hiện ra văn bia đầu tiên là cha con ông Lò Văn Pánh, bản Chang. Vào khoảng năm 1954, ông Pánh cùng con trai là Lò Văn Pún vào rừng bẫy thú và nhìn thấy trên vách núi có những dòng chữ cổ lạ, nghĩ thần rừng hiển linh, hai cha con sợ quá bỏ về nhà không dám kể với ai. Năm 1960, ông Pún tham gia thi công mở con đường đi Mường Tè, và ông đã kể chuyện với các công nhân cầu đường. Thông tin về tấm văn bia cũng được lan truyền đến Phòng văn hóa Châu Mường Lay, rồi về Sở Văn hóa khu Tây Bắc nhưng cũng chưa biết tấm bia ở vị trí nào. Khoảng năm 1962, tỉnh Lai Châu được thành lập. Ngày đó, Ty Văn hóa đã có đủ các phòng, ban và Phòng Bảo tàng đã cử cán bộ trực tiếp về bản Chang tìm hiểu, khảo cứu. Tại đây các cán bộ đã gặp được ông Pánh và tấm bia được tìm thấy, nghiên cứu.
Năm 2009, tấm văn bia của Vua Lê Thái Tổ được những người thợ đá lành nghề Ninh Bình tách khỏi vách đá Pú Huổi Chỏ và di chuyển lên ngọn núi thấp thuộc địa phận bản Chang xã Lê Lợi cách địa điểm cũ khoảng 800 m. Đến năm 2012, đền Lê Lợi được xây dựng làm nơi lưu giữ tấm bia trên và là địa điểm thờ tụng, nơi lưu niệm, tưởng nhớ công lao của đức Vua Lê Thái Tổ. Từ đó đến nay, khu di tích bia Lê Lợi trở thành điểm tâm linh để bà con các dân tộc huyện Nậm Nhùn, Sìn Hồ cùng du khách thập phương đến lễ bái, tưởng nhớ công lao vị Anh hùng dân tộc.
Ngày công bố bảo vật quốc gia cho tấm bia, sau khi dâng hương lên trước bia, đền thờ Lê Lợi, bà con nhân dân tập trung về khu vực bờ sông để cổ vũ hội thi đua thuyền đuôi én. Chúng tôi gặp Chủ tịch UBND xã Lê Lợi Lò Văn Sinh khi anh đang cùng với bà con hò reo cổ vũ. Không giấu nổi niềm vui, anh chia sẻ: Vinh dự lắm khi nhận được tin bia Lê Lợi được công nhận là Bảo vật Quốc gia, cả tháng nay bà con luôn rộn ràng trong điệu nhạc dân ca, dân vũ. Đặc biệt là các trai tráng trong bản, cứ chiều ra trên sông Đà lại say sưa tập luyện kỹ thuật chèo thuyền tập thể, để tham gia cuộc thi đua thuyền đuôi én ngày hôm nay đấy! Bà con mong chờ ngày này đã lâu rồi”.
Cụ ông Lò Văn Vân, bản Chang, năm nay đã bước qua tám mươi mùa nước đổ, nhưng mỗi khi cái loa bản phát thanh thông báo họp, ông lại lật đật bắt con cháu đưa đi, ông chăm chú nghe trưởng bản, cán bộ xã phổ biến kế hoạch tuyên truyền các nội dung của cấp trên. Sau mỗi buổi họp, ông xin ít thời gian nói chuyện với bà con về ý nghĩa của tấm văn bia, ông luôn căn dặn con cháu phải có trách nhiệm giữ gìn giá trị văn hóa lịch sử dân tộc. “Khi nghe nói làm thủy điện, nước sông Đà sẽ dâng cao, người dân Nậm Nhùn vô cùng lo lắng, không thể để văn bia do chính Lê Thái Tổ ngự bút bị nhấn chìm dưới nước như thế được. Ngày đó bà con bản Chang cứ xôn xao cả lên, hễ gặp ai về xã, về bản là dò hỏi chuyện này và nêu ý kiến. Sau khi bia văn được di chuyển, bà con vui lắm, ai ai cũng hãnh diện tự hào đất bản Chang ta có một di tích lịch sử quốc gia - Đó là hồn thiêng sông núi”, ông Vân nói như reo.
Từ khi văn bia được di dời lên cao, cùng với đó là quần thể di tích gồm nhà che bia và đền thờ, cứ Tết đến, xuân về, hay khi thu hoạch xong mùa vụ, bà con nơi đây mang các sản vật lên thắp hương bày tỏ lòng tôn kính với bậc quân vương, cầu cho bản làng yên vui, gia đình sức khỏe, một năm mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt, vật nuôi sinh sôi, phát triển.
Đến nay đã gần 600 năm từ ngày áng thiên cổ hùng văn được khắc lên vách đá. Bài minh văn là một minh chứng hùng hồn, khẳng định lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc, bảo vệ chủ quyền lãnh thổ quốc gia.
Tấm bia khắc bài minh văn của Vua Lê Thái Tổ trở thành một di sản văn hóa vô cùng quý báu, đúng hơn tấm văn bia như đại diện cho một trang vàng trong lịch sử chống giặc ngoại xâm cùng các âm mưu nội phản, câu kết với các thế lực bên ngoài chống lại nhà nước lúc đó.
