Ước muốn an cư
Chị Lê Thanh Huê (SN 1983, ở Sơn La) đang làm công nhân tại Công ty CP Dây cáp điện Hàn Quốc (Khu công nghiệp Đình Trám, Việt Yên, Bắc Giang). Chị Huê cùng chồng thuê trọ tại xã Hoàng Ninh (Việt Yên, Bắc Giang). Quanh khu vực này, cũng có nhiều công nhân như gia đình chị Huê thuê trọ. Các căn phòng trọ rộng chừng 15 - 20 m2 chủ yếu chỉ đủ để kê một chiếc giường ngủ và khu vực nấu nướng. “Cuộc sống của những công nhân ở trọ đều xác định là tạm bợ vì sau giờ tan ca, chúng em chỉ muốn đặt lưng ngủ. Bữa ăn cũng tạm bợ, những hôm tăng ca về mệt thì chỉ cần cắm ấm siêu tốc là có nước sôi để ăn được gói mì”, Nguyễn Hữu Thao (quê Lạng Sơn), công nhân trú tại xóm trọ nói.
Thu nhập một tháng của hai vợ chồng, chị Huê bỏ ra 1 triệu đồng trả tiền thuê trọ. Với những người lao động, chi phí thuê nhà cũng “ngốn” mất một khoản kha khá. “Khi xuất hiện dịch bệnh, phòng trọ chật hẹp, nhà vệ sinh dùng chung nên cả xóm chúng tôi đều mắc Covid-19. Những ngày không đi làm, cách ly tại chỗ, cuộc sống của anh chị em công nhân tại xóm trọ rất khó khăn. Khi chưa nhận được hỗ trợ từ địa phương và nhà máy, chúng tôi chia nhau từng gói mì. Khi dịch đã qua, nhiều anh chị em đã về quê và ở lại hẳn. Họ chọn cách làm nông hoặc vay vốn trồng trọt, buôn bán, chứ không làm công nhân nữa”, chị Huê tâm sự.
Tương tự, chị Vũ Thị Nga (SN 1980, ở Yên Bái) là công nhân may ở Khu công nghiệp Thăng Long (Đông Anh, Hà Nội). Bảy năm nay chị cùng gia đình thuê trọ ở xã Đại Mạch (huyện Đông Anh). Căn phòng vỏn vẹn 10 m2 với giá 700.000 đồng/tháng (chưa tính tiền điện, nước) cho việc thuê trọ. Dịch bệnh xảy ra, đơn hàng không có, vợ chồng anh chị thay phiên nhau nghỉ việc, con thì gửi về quê. Có tháng, gia đình chị phải khất tiền thuê trọ. Chị xoay xở bán thêm đồ thực phẩm online từ nguồn hàng ở quê gửi lên. Chồng thì chạy giao hàng. Nhiều lần, anh chị muốn đón ông bà lên trông cháu nhưng đến nay chưa thực hiện được vì nơi ở quá chật chội lại không ổn định. “Muốn có nơi ở rộng rãi, sạch sẽ hơn cho cả gia đình thì phí thuê cũng sẽ cao hơn, khoảng 1 triệu - 1,5 triệu đồng/tháng. Lương của tôi khoảng 7 triệu đồng/tháng, trong khi có vô số thứ cần chi, không thể dùng quá nhiều tiền cho việc thuê trọ”, chị Nga cho biết.
Thời điểm dịch bùng phát mạnh ở một số địa phương như TP Hồ Chí Minh, Bình Dương vào năm 2021 chúng ta cũng đã chứng kiến hàng nghìn lao động chấp nhận về quê hương, bỏ lại sau lưng giấc mơ lập nghiệp tại thành phố. Chính vì không có nhà ở, không bảo đảm an toàn sức khỏe, đời sống khó khăn khiến công nhân, người lao động phải dứt áo, bỏ việc làm, công xưởng, nhà máy để trở về quê. Hệ lụy kéo theo là đứt gãy chuỗi cung ứng lao động, khiến nhiều doanh nghiệp cho đến thời điểm này vẫn rơi vào tình trạng thiếu hụt nhân công để khôi phục sản xuất trong “bình thường mới”, ảnh hưởng đến quá trình phục hồi kinh tế.
Sàn an sinh tối thiểu cho người lao động
Có một tin vui cho người lao động đang ở thuê, ở trọ ngay sau dịp Tết Nhâm Dần là nếu họ làm việc trong các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu vực kinh tế trọng điểm thì sẽ được hỗ trợ ba tháng tiền thuê nhà (từ 500 nghìn - 1 triệu đồng/tháng). Điều này khiến không ít công nhân mừng vui. Tuy nhiên, đây mới chỉ là những chính sách “giải cứu” còn về lâu dài, phải có những giải pháp bền vững.
Theo Bộ trưởng Lao động - Thương binh và Xã hội Đào Ngọc Dung, trong Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội quy định tại Nghị quyết 43/2022 ngày 11/1/2022 do Quốc hội ban hành, nội dung phục hồi an sinh, trong đó vấn đề được quan tâm nhất là phục hồi thị trường lao động. Đáng chú ý là các chính sách về nhà ở để kéo người lao động trở lại nơi làm việc và để họ yên tâm công tác. Theo đó, trong việc giải ngân 6.600 tỷ đồng hỗ trợ người lao động cũng như chính sách cho vay phục hồi sản xuất, sẽ có khoản hỗ trợ tiền thuê nhà cho công nhân lao động. Bên cạnh đó, Ngân hàng Chính sách xã hội sẽ được giao sử dụng một khoản tiền tương đối lớn để hỗ trợ doanh nghiệp vay với mức lãi suất rất thấp để doanh nghiệp xây dựng nhà, ký túc xá cho công nhân và cho công nhân mua hoặc thuê. Ngoài ra, còn có khoản nữa từ ngân sách nhà nước dành cho công nhân vay với lãi suất thấp để người công nhân có thể mua nhà với giá rẻ.
Trong phiên thảo luận tại tổ tại kỳ họp bất thường lần thứ nhất về dự thảo Nghị quyết về chính sách tài khóa, tiền tệ để hỗ trợ Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội chiều 4/1/2022, Bộ trưởng Lao động - Thương binh và Xã hội Đào Ngọc Dung nhắc đến một vấn đề rất được quan tâm hiện nay là về nhà ở, nhà trọ cho công nhân, người lao động, nhất là lao động nông thôn về đô thị. Ông cho rằng đây chính là “sàn an sinh tối thiểu của người lao động”.
Bộ trưởng Đào Ngọc Dung lưu ý, để bảo đảm tính khả thi cao trong vấn đề nhà ở, nhà trọ cho công nhân, người lao động thì cần tính đến việc hỗ trợ thông qua doanh nghiệp, như giảm lãi suất, cho vay xây nhà, hỗ trợ nhà trọ cho người lao động, doanh nghiệp xây nhà ở cho công nhân… Làm được điều này sẽ giúp người lao động gắn bó với doanh nghiệp. Ông dẫn chứng việc Samsung hiện nay xây nhà đến đâu, người lao động ở đến đấy; trong khi nhiều địa phương cũng có chính sách xây dựng nhà cho công nhân nhưng tính khả thi lại chưa cao. Do đó, về giải pháp lâu dài, nhất thiết khi xây dựng khu công nghiệp, khu chế xuất cần phải có quy hoạch nhà ở cho công nhân, người lao động, để bảo đảm sàn an sinh tối thiểu của người lao động, tránh để tình trạng như vừa qua.
Tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2021 có chủ đề “Phục hồi và Phát triển bền vững”, ông Phạm Tấn Công, Chủ tịch Phòng Thương mại và công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, trước mắt, người lao động cần nhất là việc làm và thu nhập. doanh nghiệp phải phục hồi và đón công nhân trở lại làm việc, đào tạo lại, bảo đảm an toàn sức khỏe. “Bên cạnh đó, cũng rất cần thiết là phải an cư mới lạc nghiệp. Không thể để người lao động ở trong những nhà trọ mấy mét vuông, điều kiện rất khó khăn. Rõ ràng nếu xảy ra dịch bệnh thì người lao động ở những khu vực này sẽ bỏ đi hết”, ông Công khẳng định.
Theo ông Phạm Tấn Công: “Nhìn vào dịch Covid-19, chúng ta phải xúc tiến chương trình bảo đảm chỗ ở cho người lao động an cư, có an cư mới an tâm, có an cư mới không xảy ra tình trạng hàng triệu người rời bỏ các địa phương như vừa rồi. Đây là chương trình hết sức quan trọng. Doanh nghiệp sẵn sàng làm, nhưng cần cơ chế, chính sách của Nhà nước, tạo quỹ đất, chính sách ưu đãi để doanh nghiệp làm”.
Bất cập trong chính sách
Theo các chuyên gia, để thúc đẩy việc xây dựng nhà ở xã hội, nhà ở cho công nhân, trước mắt, việc triển khai các gói cho vay tái cấp vốn để hỗ trợ gói tín dụng nhà ở xã hội, nhà ở cho công nhân và người lao động là rất cần thiết. Tuy nhiên, muốn có đòn bẩy lâu dài cho phát triển nhà ở xã hội, nhà ở cho công nhân và người lao động thì phải tính đến việc rà soát, sửa đổi, bổ sung cơ chế, chính sách để bảo đảm tính khả thi và đủ hấp dẫn nhà đầu tư cho lĩnh vực này.
Hiện nay vẫn chưa có chính sách riêng để phát triển nhà ở cho đối tượng công nhân tại các khu công nghiệp. Luật Nhà ở chưa có quy định về miễn, giảm tiền thuê đất đối với các dự án nhà ở cho công nhân nằm trong quy hoạch các khu công nghiệp. Điều này dẫn tới các khu nhà ở cho công nhân tại các khu công nghiệp, khu chế xuất không được miễn tiền sử dụng đất, làm cho giá thuê nhà ở công nhân còn ở mức cao.
Cùng với đó, để bảo đảm đồng bộ và gắn với trách nhiệm của các nhà đầu tư trong việc bảo đảm nhà ở cho công nhân, người lao động thì rất cần rà soát để sửa đổi, bổ sung quy định dành quỹ đất cho phát triển nhà ở cho công nhân trong các khu công nghiệp, coi nhà ở cho công nhân là một phần của hạ tầng thiết yếu trong khu công nghiệp. Chủ đầu tư kinh doanh hạ tầng khu công nghiệp phải có trách nhiệm đầu tư nhà ở cho công nhân trong khu công nghiệp.
Tháng 4/2021, Chính phủ đã ban hành Nghị định 49 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 100 ban hành năm 2015 về phát triển và quản lý nhà ở xã hội. Theo đánh giá, Nghị định mới đã có nhiều điều khoản gỡ vướng cho phát triển nhà ở xã hội trong giai đoạn tới và mang lại nhiều cơ hội có nhà ở đúng nghĩa cho người lao động.
Theo mục tiêu đề ra, đến năm 2025, cả nước sẽ hoàn thành xây dựng khoảng 14,8 triệu m2 nhà ở xã hội. Để đạt mục tiêu này, điều quan trọng là tháo gỡ những rào cản của chính sách thu hút đầu tư vào phân khúc nhà ở này, với nhiều sản phẩm đáp ứng nhu cầu lớn của người lao động có thu nhập thấp. Có như vậy mới bảo đảm hoàn thành các chỉ tiêu đã đề ra trong Chiến lược phát triển nhà ở quốc gia đến năm 2030.
Đề xuất Quỹ tiết kiệm nhà ở
Bắc Giang từng là tâm dịch Covid-19 trong làn sóng dịch bùng phát lần thứ 4 và hiện cũng là địa phương có nhiều khu công nghiệp, khu chế xuất lớn trong cả nước. Trưởng ban Dân vận Tỉnh ủy Bắc Giang Phạm Văn Thịnh đề xuất: “Quốc hội và Chính phủ cần xem xét thành lập Quỹ tiết kiệm nhà ở để huy động vốn đầu tư nhà ở xã hội, tránh áp lực phải cấp vốn từ ngân sách như hiện nay; đồng thời giao cho Ngân hàng chính sách xã hội quản lý, vận hành quỹ này”.
Theo ông Phạm Văn Thịnh, lao động tại các khu công nghiệp là yếu tố quan trọng tạo ra sự phát triển kinh tế của đất nước, song người lao động chưa có được chỗ ở tốt, đa số ở trong các nhà trọ không bảo đảm vệ sinh, môi trường, sức khỏe. Từ thực trạng này, ông Phạm Văn Thịnh đề nghị trong Chương trình phục hồi kinh tế - xã hội tới đây, Quốc hội và Chính phủ nên thiết kế chính sách để hỗ trợ đầu tư xây dựng nhà ở xã hội khu vực đô thị và khu công nghiệp, khuyến khích doanh nghiệp xây dựng ký túc xá cho công nhân trong khu công nghiệp.
“Cản trở lớn nhất hiện nay là thiếu nguồn vốn cho chủ đầu tư dự án nhà ở xã hội cũng như cho người lao động vay, hiện chỉ trông chờ vào nguồn cấp từ ngân sách nên rất khó khăn. Vì vậy, Quốc hội và Chính phủ nên xem xét hai giải pháp.
Một là, tăng tỷ lệ diện tích sàn thương mại hoặc đất ở thương mại từ 20% lên 30-40% để dự án nhà xã hội có thêm nguồn cân đối giảm giá nhà cho người thu nhập thấp (sửa đổi Nghị định 100/2015/NĐ-CP và Nghị định 49/2021/NĐ-CP) và nâng cao chất lượng công trình, hạ tầng, cộng đồng dân cư nơi có quỹ nhà ở xã hội.
Hai là, thành lập Quỹ tiết kiệm nhà ở để huy động nguồn vốn cho đầu tư nhà ở xã hội, tránh áp lực phải cấp vốn từ ngân sách như hiện nay và giao cho Ngân hàng Chính sách xã hội quản lý, vận hành. Nguồn tiền gửi của quỹ là từ các doanh nghiệp sử dụng lao động (với yêu cầu bắt buộc) và nguồn gửi từ người lao động (có nhu cầu mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội - khuyến khích, không bắt buộc)”, ông Phạm Văn Thịnh đề xuất.
Cũng theo ông Phạm Văn Thịnh, một vấn đề đáng quan tâm hiện nay là có nhiều doanh nghiệp, nhất là các doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động, có nhu cầu thuê, mua quỹ nhà ở xã hội hoặc xây dựng ký túc xá cho công nhân mình ở nhưng pháp luật chưa cho phép. Cho rằng đây là nhu cầu hết sức chính đáng và hợp lý, ông Phạm Văn Thịnh đề xuất Quốc hội và Chính phủ cần sửa đổi Luật Nhà ở và bổ sung các chính sách để tạo thuận lợi cho doanh nghiệp được thuê, mua lại hoặc tự xây ký túc xá cho công nhân.
Cơ hội về nhà ở cho công nhân tại các khu công nghiệp
Năm 2021, 500 căn hộ đầu tiên của dự án 2.500 căn nhà ở công nhân của Công ty Viglacera tại Khu công nghiệp Yên Phong (Bắc Ninh) chính thức được đi vào sử dụng. Đối với người lao động đến từ Bắc Giang như gia đình anh Sơn thì đây là năm đầu tiên được cùng gia đình đón Tết ấm cúng trong ngôi nhà mới. Anh Nguyễn Bá Sơn, công nhân Công ty xây dựng Viglacera Bắc Ninh chia sẻ: “Mong Nhà nước mình xây dựng nhiều chung cư để dành cho công nhân, người lao động xa quê như bọn em có nơi an cư, lạc nghiệp!”.
Bảy triệu đồng là mức thu nhập trung bình của chị Thoa khi làm việc ở Khu công nghiệp Bá Thiện II, KCN Bình Xuyên (Vĩnh Phúc). Mua nhà riêng là điều chị chưa dám nghĩ tới nếu không có sự hỗ trợ về mặt tín dụng bởi mức thu nhập hiện tại còn chưa đủ cho các khoản chi tiêu cơ bản. Hằng tháng, tiền phòng trọ mất 1,2 triệu đồng, tiền ăn uống mất khoảng 3 triệu đồng. Nếu vào đầu năm học thì chi phí cho hai con rơi vào hơn 4 triệu đồng/tháng. Tháng Tết vừa rồi, thu nhập của chị Thoa không đủ trang trải. Sắp tới đây, những công nhân như chị Thoa có nhu cầu thuê hay mua nhà ở xã hội sẽ được tiếp cận các khoản tín dụng với lãi suất ưu đãi bằng khoảng 50% lãi suất cho vay bình quân của các ngân hàng từ gói tín dụng 65.000 tỷ đồng cho người lao động, công nhân vay mua nhà và hỗ trợ chủ đầu tư do Bộ Xây dựng đề xuất trong chương trình phục hồi kinh tế. Đặc biệt, điều kiện để tiếp cận gói tín dụng cũng dễ dàng hơn với những lao động làm việc tại các khu công nghiệp.
Ông Hà Quang Hưng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý nhà và thị trường bất động sản (Bộ Xây dựng) cho biết: “Chúng tôi cũng đang đề xuất, người công nhân, trong trường hợp làm việc trong các khu công nghiệp thì họ chỉ cần chứng minh rằng, mình có hợp đồng làm việc với doanh nghiệp trong khu công nghiệp là sẽ đủ điều kiện để thuê nhà ở trong khu công nghiệp để ở chứ không phải bảo đảm các điều kiện khác như điều kiện về thu nhập hay nơi cư trú!”.
Ngoài hỗ trợ tín dụng trực tiếp cho công nhân, gói tín dụng 65.000 tỷ đồng cũng dành ưu đãi đến chủ đầu tư dự án nhà ở cho công nhân thuê, mua. Theo các chuyên gia, đây là yếu tố quyết định khả năng tiếp cận nhà ở của các công nhân, giúp giảm chi phí đầu vào cho chủ đầu tư. Qua đó thiết lập mức giá cho thuê hay bán thấp.
Bên cạnh việc tạo nguồn tín dụng, quỹ đất để xây dựng nhà ở cho công nhân là phương án cũng phải tính đến. Mới đây, Bộ Xây dựng đã đề nghị, khi lập và phê duyệt xây dựng khu công nghiệp thì các địa phương phải bố trí diện tích đất phù hợp trên địa bàn để xây dựng nhà công nhân, bảo đảm đồng bộ hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội phục vụ đời sống, giúp người lao động yên tâm làm việc.
Thống kê cho thấy cả nước có khoảng 70% lao động đang thuê trọ ở các khu nhà người dân tự xây, diện tích dưới 3 m2/người. Hơn 1,7 triệu công nhân cả nước cần chỗ ở ổn định, trong khi thu nhập bình quân 4-6 triệu đồng/tháng, chưa tính tăng ca. 70% công nhân thuộc nhóm thu nhập dưới 10 triệu đồng.
Người lao động hầu như không có khả năng tích lũy mua nhà. Kết quả khảo sát của Ban Nghiên cứu phát triển doanh nghiệp tư nhân với 43.000 lao động bị mất việc cho thấy, gần 50% có nguồn tích lũy chỉ đủ để duy trì cuộc sống trong một tháng, 37% chỉ đủ trong ba tháng, hơn 4% đủ trong bốn tháng. Khoảng 2,2 triệu người về quê do ảnh hưởng của đợt dịch thứ tư.
Thống kê của Bộ Xây dựng cho thấy, đến nay cả nước mới hoàn thành hơn 7 triệu m2 nhà ở xã hội, nhà ở cho công nhân và đáp ứng khoảng 42% nhu cầu về chỗ ở. Theo đánh giá kết quả đạt được thời gian qua là thấp do phần lớn các nhà đầu tư chưa quan tâm nhiều tới phân khúc nhà ở này vì thời gian thu hồi vốn lâu và lợi nhuận thấp.
Ông Nguyễn Thanh Nghị, Bộ trưởng Xây dựng: “Trong năm 2022, Bộ Xây dựng đang cùng với các địa phương rà soát, triển khai 278 dự án với khoảng 274.000 căn hộ, trong đó có khoảng 100 dự án nhà ở xã hội dành cho công nhân, khoảng 134.000 căn hộ. Cùng với đó là tiếp tục tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển mạnh hơn nữa nhà ở xã hội dành cho công nhân trong thời gian tới”.
