Thiếu về vốn, yếu về nguồn lực
Tại buổi làm việc của Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc với Liên minh HTX Việt Nam mới đây, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Nguyễn Ngọc Bảo cho biết, số lượng HTX, liên hiệp HTX và tổ hợp tác tăng hằng năm, số lượng HTX giải thể khá lớn cho thấy tái cơ cấu nền kinh tế, nhất là khu vực nông nghiệp, nông thôn đang được đẩy mạnh. Đến cuối năm 2017, cả nước có 20.092 HTX, tăng 6,3% so năm 2013. Các tỉnh, thành phố đẩy mạnh thành lập mới HTX và mạnh dạn giải thể HTX yếu kém, “bình mới, rượu cũ”, để có dư địa thành lập HTX sản xuất gắn với chuỗi giá trị (CGT). Trong đó, các HTX thành lập mới và tái cơ cấu HTX đang hoạt động theo mô hình CGT tăng mạnh ở các địa phương, đến tháng 6-2018 có khoảng 1.200 HTX, tăng 21% so cuối năm 2017. Tỷ lệ HTX sản xuất, kinh doanh có hiệu quả có xu hướng tăng. Tuy nhiên, khó khăn mà các HTX phải đối mặt là không ít.
Là một địa phương khó khăn, song mô hình HTX ở tỉnh Bắc Cạn đang có xu hướng ngày càng phát triển. Theo Phó Bí thư Tỉnh ủy Bắc Cạn Nguyễn Hoàng Hiệp, đó là nhờ sự hỗ trợ của Liên minh HTX Việt Nam. Nếu như năm 2016, tỉnh chỉ có 80 HTX thì đến thời điểm này, con số này tăng lên 130 HTX, trong đó hoạt động hiệu quả chiếm hơn 50%. Tuy nhiên, để mô hình HTX phát triển cũng còn nhiều khó khăn, đáng chú ý là vướng mắc về nguồn nhân lực. Thống kê tại 70 HTX của tỉnh Bắc Cạn, có tới 77% số lãnh đạo HTX chưa được đào tạo nghiệp vụ chuyên môn, thậm chí có trình độ văn hóa dưới lớp 10. Nhiều người chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của HTX, vẫn chỉ hiểu HTX phải tạo ra doanh thu, lợi nhuận bao nhiêu trong một năm mà quên mất HTX ra đời với mục đích là làm sao nâng cao thu nhập cho các thành viên.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Sóc Trăng Lê Văn Hiểu thì cho biết, văn bản T.Ư ban hành nhiều nhưng không kèm theo nguồn lực hoặc nguồn lực giao về địa phương ít, trong khi Sóc Trăng là tỉnh hơn 70% ngân sách T.Ư hỗ trợ nên các chính sách phát triển HTX gặp nhiều trở ngại. Ngoài ra hiện nay, Quỹ hỗ trợ phát triển HTX của tỉnh được ủy thác qua Ngân hàng chính sách xã hội, cơ chế cho vay theo quy định của ngân hàng nên hầu hết các HTX không thể tiếp cận nguồn vốn này. Do đó, đề nghị có cơ chế riêng đối với việc cho vay phát triển kinh tế tập thể nhằm giúp các HTX, tổ hợp tác tiếp cận nguồn vốn thuận lợi.
Hay như với Bắc Giang, theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Dương Văn Thái, có ba “nút thắt” cản trở HTX phát triển, đó là vốn, đất đai và thị trường tiêu thụ. Chúng ta có cơ chế chính sách nhưng khó áp dụng. Chẳng hạn, HTX muốn tiếp cận vốn, trong ba năm phải có ít nhất một năm doanh thu đạt một tỷ đồng. Phần lớn các HTX không thể đáp ứng yêu cầu này. Muốn vay vốn, HTX phải có tài sản thế chấp với nhiều yêu cầu như giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy chứng nhận của địa phương là đất không có tranh chấp… Về đất đai, HTX muốn xây dựng trụ sở, nhà sơ chế, điểm bán hàng nhưng quy định yêu cầu phải chuyển từ đất nông nghiệp sang phi nông nghiệp, khiến các HTX rất khó khăn.
Thực tế, năng lực quản lý nhà nước (QLNN) về KTTT, chính sách hỗ trợ phát triển HTX cũng chưa đủ mạnh và hiệu quả thấp. Bộ máy tham mưu quản lý nhà nước từ T.Ư đến địa phương chưa đáp ứng yêu cầu QLNN về KTTT. Việc ban hành văn bản chỉ đạo thực hiện tổ chức lại HTX theo Luật HTX năm 2012 cũng rất khác nhau.
Sau khi Luật HTX 2012 có hiệu lực, đến nay, các văn bản dưới luật ban hành chậm, thiếu đồng bộ; một số nội dung chưa được hướng dẫn. Phần lớn các HTX nông nghiệp tham gia cung cấp các dịch vụ đầu vào cho sản xuất nông nghiệp (như cung cấp cây, con giống…) nhưng chưa nhiều nơi triển khai được dịch vụ hỗ trợ đầu tư cho quá trình sản xuất (như thu gom, bán sản phẩm). Việc điều tra nắm bắt thông tin thị trường của hầu hết các HTX hạn chế. Các hộ dân phải chủ động tiêu thụ sản phẩm mình làm ra mà chưa có được sự hỗ trợ từ phía HTX; các siêu thị lớn trên địa bàn có ký hợp đồng mua sản phẩm cho bà con nhưng sau khi ký kết, có lúc thành viên HTX phá vỡ hợp đồng, có lúc chính HTX phá vỡ hợp đồng. Ngoài ra, HTX, tổ hợp tác còn nhiều hạn chế về quy mô sản xuất, kinh doanh, trình độ quản trị, trình độ khoa học - công nghệ và thị trường nên rất cần có sự hỗ trợ của Nhà nước để bảo đảm phát triển bền vững.
Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Thái Bình Lưu Thị Chỉ phân tích, theo bản chất và nguyên tắc tổ chức HTX là “đối nhân mà không đối vốn”, quyền quyết định của các thành viên ngang nhau về các vấn đề tổ chức HTX như bộ máy, điều kiện, phương án sản xuất, kinh doanh… nên phần nào trong ý thức thành viên chưa giác ngộ, thiếu trách nhiệm trong xây dựng và gắn bó với HTX, nên HTX hoạt động còn nhiều khó khăn, vướng mắc do cơ chế.
Chia sẻ vấn đề này, theo Tổng Giám đốc Saigon Co.op Nguyễn Thành Nhân, chúng ta hay nói với nhau làm sao để có CGT tốt, nhưng để làm được, cần sợi dây xuyên suốt là nền tảng khoa học - kỹ thuật và công nghệ quản trị. Đối với CGT, bất cứ thành viên nào trong chuỗi cũng muốn lợi ích tốt nhất thì lợi ích chung của CGT thấp. Để hoạt động hiệu quả, CGT cần người điều phối chung, đó là đại diện của Nhà nước. Nếu không có người điều phối sẽ dẫn đến đổ vỡ.
Cần có cơ chế riêng đối với việc cho vay phát triển kinh tế hợp tác xã, tổ hợp tác. Ảnh: SONG ANH
Tạo điều kiện để HTX phát triển
Để chấn hưng khu vực KTTT, HTX, bà Lưu Thị Chỉ cho rằng, một đất nước phát triển không thể không có KTTT, người yếu thế không thể không vào HTX và liên kết với nhau. Vì vậy, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền về KTTT, HTX; thực hiện tốt chính sách hỗ trợ, ưu đãi phát triển HTX, đặc biệt HTX trong lĩnh vực nông nghiệp… và cần có cơ chế, chính sách đặc thù cho HTX; nên có hệ thống chính sách mạnh mẽ hơn đối với các HTX nông nghiệp kiểu mới, gắn với CGT sản phẩm chủ lực quy mô lớn. Thời gian tới, các HTX mong Chính phủ có quyết sách tháo gỡ khó khăn, giúp HTX khẳng định vị thế của mình.
Theo ông Nguyễn Ngọc Bảo, Liên minh HTX Việt Nam sẽ tiếp tục ban hành và triển khai quyết liệt Chương trình hành động phát triển kinh tế hợp tác, HTX; đẩy mạnh, nâng cao chất lượng công tác tuyên truyền chủ trương và chính sách, pháp luật HTX, các mô hình HTX hoạt động có hiệu quả, sản xuất gắn với CGT, mang lại lợi ích cho thành viên; xây dựng 500 mô hình HTX sản xuất gắn với CGT giai đoạn 2018-2020 ở 63 tỉnh, thành phố bằng nguồn lực của Liên minh HTX Việt Nam và huy động khác để tạo sức mạnh lan tỏa. Đẩy nhanh công tác nghiên cứu, khảo sát và nắm bắt thực tiễn phát triển kinh tế hợp tác, HTX; nâng cao năng lực và vai trò thành viên Ban Chỉ đạo đổi mới, phát triển KTTT, HTX T.Ư và địa phương để tham mưu, đề xuất với Chính phủ, cấp ủy và chính quyền địa phương các chính sách hỗ trợ, kế hoạch phát triển HTX, THT, liên hiệp HTX và giải pháp xử lý khó khăn, vướng mắc cho HTX...
Phát biểu ý kiến chỉ đạo tại buổi làm việc, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc nêu rõ, sứ mệnh của HTX rất lớn lao, nhất là trong giai đoạn mới, hội nhập quốc tế sâu rộng. Trong bối cảnh đó, sản xuất kinh tế hộ nhỏ lẻ hiện nay không đáp ứng được, sức cạnh tranh thấp, cần tổ chức lại, đặc biệt ở nông nghiệp, nông thôn. Trong khi đó, chính sách hỗ trợ đầu ra cho sản phẩm của HTX còn nhiều bất cập, chưa phù hợp nhu cầu thực tế, còn phân bổ theo cơ chế “xin - cho”. QLNN đối với KTTT, HTX còn nhiều bất cập, hạn chế và chưa được quan tâm đúng mức so các loại hình doanh nghiệp. Việc xây dựng mô hình HTX sản xuất gắn với CGT gặp nhiều khó khăn, trở ngại. Việc củng cố HTX, tổ hợp tác là một trong những định hướng quan trọng. Điều đó yêu cầu hành động cụ thể, cách làm cụ thể. Điều cần quan tâm nhất và cũng là vướng mắc nhiều nhất hiện nay là việc hoàn thiện thể chế chính sách, gốc của vấn đề đối với HTX.
Thủ tướng cho rằng, cần có sự chỉ đạo phát triển CGT, có sự phân công và hợp tác từ doanh nghiệp, Liên minh HTX và các HTX, tổ hợp tác… Chính phủ cơ bản ủng hộ những kiến nghị của Liên minh HTX với tinh thần tạo mọi điều kiện để cả hệ thống làm tốt chức năng, để HTX phát triển.
