"Đi một ngày đàng, học một sàng khôn"

- Học bổng Phun-brai (Fulbright) đã mang lại cho Bùi Trung Hải cơ hội học hỏi nghề làm phim ngay tại cường quốc điện ảnh lớn nhất thế giới. Hành trình đến với Hollywood chắc cũng không dễ dàng gì, thưa anh?

Sáu năm trước, bộ phim truyện Khi nắng thu về do tôi viết kịch bản và đạo diễn được góp mặt và may mắn đoạt giải Remi Vàng cho phim đầu tay xuất sắc tại Liên hoan phim Quốc tế Hu-xtơn (Houston), Mỹ. Những ngày ngắn ngủi "đem chuông đi đấm xứ người đó", được chứng kiến môi trường hoạt động điện ảnh vô cùng sôi động và chuyên nghiệp tại đây, tôi đã tự đặt cho mình cái đích: phải đến Mỹ để học hỏi và nâng cao nghề nghiệp. Có trong tay hai ngoại ngữ Nga và Pháp, tôi học tiếng Anh đơn giản và nhanh chóng hơn nhiều. Để được Fulbright nhận đơn, tôi phải đạt tối thiểu TẻFL iBT 79 hoặc IELTS 6.5. Ngoài xem xét quá trình học tập, các tác phẩm đã làm, các giải thưởng đã từng đạt được, Fulbright cùng New York Film Academy còn phỏng vấn các ứng viên rất kỹ càng. Điểm đặc biệt của khóa học Thạc sĩ Nghệ thuật về làm phim (MFA) là chuyên về thực hành, khác hẳn chương trình MA chuyên về lý luận, phê bình. Là học viên của Học viện điện ảnh New York nhưng tôi được tìm hiểu và thực hành mọi công đoạn làm phim ngay tại khu vực các xưởng phim lớn nhất của Los Angeles, nơi những bộ phim bom tấn gắn mác Hollywood nối nhau ra đời.

- Đã từng được đào tạo một cách bài bản tại hai cường quốc điện ảnh châu Âu là Nga và Pháp, khóa học tại Mỹ cho anh những cảm nhận khác biệt ban đầu ra sao?

Cường độ học tập rất căng thẳng là thử thách đầu tiên mà tôi phải vượt qua. Suốt học kỳ đầu tiên, tôi không hề có lấy một ngày nghỉ cuối tuần. Nhiều bạn học của tôi đã phát khóc vì không chịu nổi áp lực kinh khủng đó. Bạn thử tưởng tượng, ngoài những giờ học lý thuyết làm phim cơ bản, tôi phải thực hành hàng chục phim ngắn chỉ trong vòng năm tháng ngắn ngủi. Mỗi tác phẩm phải phục vụ một mục đích cụ thể (tính liên tục của không - thời gian, cách sử dụng âm nhạc, diễn xuất ngẫu hứng, sử dụng thoại hiệu quả, cái nhìn chủ quan...).

Ngoài giờ lên lớp, tôi phải trực tiếp liên hệ bối cảnh, casting diễn viên, viết kịch bản và thực hiện mọi công đoạn để hoàn tất bộ phim bài tập theo đúng yêu cầu khắt khe của giảng viên. Hai năm học hành cần mẫn, chăm chỉ đã cho tôi những bài học thực tiễn quý giá, để tất cả "bánh xe" luôn vận hành ăn khớp nhằm tạo nên một dây chuyền sản xuất phim hoàn hảo mà Hollywood đang áp dụng.

- Anh có thể đưa ra một vài thí dụ cụ thể?

Quay phim, đạo diễn, viết kịch bản, chỉ đạo diễn xuất cho diễn viên... theo một cách thức hiệu quả, chuyên nghiệp nhất là điều tôi học hỏi được, sau khóa học hữu dụng này.

Một kịch bản chuẩn của Mỹ luôn có kết cấu ba hồi (giới thiệu mâu thuẫn, phát triển mâu thuẫn và kịch tính, đẩy mâu thuẫn lên đỉnh điểm và giải quyết). Kiểu kết cấu này luôn hấp dẫn và có sức thu hút số đông khán giả nhất. Tất cả những phim bài tập mà tôi thực hiện trong khóa học đều phải tuân thủ nghiêm ngặt cấu trúc vốn coi người xem là đối tượng ưu tiên hàng đầu này. Việc thực hành viết kịch bản liên tục cung cấp cho tôi những kỹ năng làm phim hiệu quả. Những gì tôi viết sẽ được đọc trước lớp, tất cả sẽ cùng góp ý, chỉnh sửa và học hỏi, rút kinh nghiệm từ chính những hay - dở của bạn mình.

Khác với cách quay chặt nhỏ từng phân đoạn (theo sát kịch bản phân cảnh) mà chúng ta đang áp dụng, người Mỹ thực hiện từng cú máy dài, theo suốt từng trường đoạn. Diễn viên phải thể hiện trọn vẹn một scene, sau đó phải lặp đi lặp lại lại nhiều lần để người cầm máy thay đổi nhiều góc quay khác nhau. Chỉ dựa trên kịch bản văn học (không hề có kịch bản phân cảnh), trên cơ sở các góc máy đa dạng ấy, đạo diễn sẽ tính toán trong quá trình dựng phim để có được hiệu quả tốt nhất. Để đáp ứng được cách làm phim này, người diễn viên cần phải vô cùng chuyên nghiệp trong lưu giữ và phát triển mạch cảm xúc, đồng thời phải có thể lực và sức bền.

- Tôi đã thưởng thức và khá ấn tượng với dấu ấn kỹ thuật làm phim kiểu Hollywood in đậm trong bộ phim Đê-vít và Lu-i-da (David and Luisa). Có thể hiểu, phim như một bản tổng kết những gì đạo diễn Bùi Trung Hải thu hoạch được, sau hai năm miệt mài học hỏi?

Đây là tác phẩm được sản xuất hoàn toàn tại Los Angeles, với lời thoại bằng tiếng Anh và thành phần đoàn làm phim đến từ nhiều quốc gia trên thế giới. David and Luisa là câu chuyện tình yêu của một đôi thanh niên Mỹ, cùng đến Hollywood để học diễn xuất. Bộ phim đi sâu khai thác khía cạnh tâm lý nhạy cảm, đam mê của những người trẻ, với một kết thúc bất ngờ, bi kịch và gây ấn tượng. Điểm đặc biệt là phim hoàn toàn không sử dụng âm nhạc, mà chỉ khai thác tiếng động để tạo hiệu quả chân thực cho người xem. Cũng có bạn hỏi tôi, học được gì là một chuyện, mang áp dụng vào thực tế làm phim trong nước ra sao lại là một câu chuyện khác hẳn, nhiều khi rất thiếu tính khả thi. Tôi biết mình không thể thay đổi "một sớm một chiều", khi điện ảnh là sản phẩm của cả một tập thể với rất nhiều thành phần sáng tạo khác nhau. Nhưng nếu đi từng bước, áp dụng từ từ từng khâu sản xuất thì dần dần quy trình làm phim sẽ thay đổi, theo chiều hướng chuyên nghiệp, bài bản và nhà nghề hơn.

- Nhận thức rất rõ vai tròò quan trọng của đào tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, "Chiến lược phát triển điện ảnh đến năm 2020, tầm nhìn đến 2030"cũng đã đặt mục tiêu tăng cường đào tạo ở nước ngoài cho những thành phần sản xuất phim chính. Là người đi trước, anh đánh giá ra sao về hiệu quả mà chiến lược đầu tư này đem lại, cho sự phát triển điện ảnh nước nhà?

Tôi nghĩ những khóa học, nâng cao tay nghề là vô cùng cần thiết để đội ngũ làm phim trong nước nắm được và tìm ra ngôn ngữ chung trong xu hướng phát triển toàn cầu hóa của ngành công nghiệp điện ảnh thế giới. Để phim Việt vươn mình ra ngoài biên giới, ngoài giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc còn cần phải diễn đạt bằng một "ngôn ngữ" chung (kỹ thuật làm phim, cách kể câu chuyện...) mà cả nhân loại đều hiểu, đều cảm nhận được. Nhưng từ kinh nghiệm cá nhân, tôi nghĩ những khóa học quá ngắn ngày không phát huy được hiệu quả. Thời gian tối thiểu cho một khóa phải từ sáu tháng tới một năm.