Theo thông tin từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, xuất khẩu nông-lâm-thủy sản trong tám tháng qua ước đạt gần 49,31 tỷ USD (tăng 7% so cùng kỳ năm 2025). Cà-phê, hạt điều và gạo tiếp tục là những mặt hàng chủ lực trong mảng xuất khẩu nông sản. Dù giảm 9% về giá trị, nhưng cây cà-phê vẫn đem về 6 tỷ USD. Lần lượt tiếp theo là hạt điều (3,35 tỷ USD) và gạo (2,86 tỷ USD).
Trong tương lai, những loại cây này sẽ còn tiếp tục đem lại dòng ngoại tệ ổn định cho đất nước. Thế nhưng có một nghịch lý, không một loại cây nào trong số đó mang tính chất đặc hữu chỉ Việt Nam mới có.
Những cuộc đua ngầm
Thế giới hiện nay đang có sự bùng nổ về các công nghệ mới. Từ đó dẫn đến cuộc đua khốc liệt trong lĩnh vực chip, trí tuệ nhân tạo, chất bán dẫn. Những công ty công nghệ có giá trị vốn hóa lên tới hàng nghìn tỷ USD xuất hiện ngày càng nhiều.
Ở một cực là cuộc đua công nghệ. Ở cực còn lại là cuộc đua về tài sản gắn với xuất xứ, với những cuộc đua không kém phần quyết liệt. Một chai vang sủi không được làm ở vùng Champagne (Pháp) thì không được gọi là Champagne, dù quy trình có giống đến đâu. Thịt bò Kobe chỉ được mang tên Kobe khi đáp ứng hệ thống tiêu chuẩn nghiêm ngặt về giống, vùng nuôi và kiểm định tại Nhật Bản. Giăm-bông Parma của Italy cũng chỉ được mang tên đó khi được sản xuất trong khu vực Parma theo những quy định đã được bảo hộ. Có thể thấy, thứ được bán không chỉ là rượu, thịt hay giăm-bông. Đó còn là một sự cam kết về xuất xứ, không thể sao chép ở nơi khác.
Việt Nam không thiếu ứng viên cho cuộc đua ấy. Sâm Ngọc Linh là cái tên hiếm hoi hội tụ cả tính đặc hữu lẫn tiềm năng trở thành một thương hiệu quốc gia. Ngay cả những doanh nghiệp theo đuổi lĩnh vực này cũng đặt tham vọng ở quy mô lớn hơn một sản phẩm thương mại. Trong bài phát biểu kỷ niệm 10 năm thành lập Tập đoàn Y dược Sâm Ngọc Linh, ông Võ Kim Cự, Chủ tịch tập đoàn khẳng định: “Mười năm trước, chúng ta bắt đầu bằng một khát vọng lớn: Khát vọng nâng tầm giá trị của “Quốc bảo Việt Nam” - cây Sâm Ngọc Linh”. Một đất nước vừa cần những doanh nghiệp tỷ USD, nhưng cũng lại vừa cần những biểu tượng.
Một phép thử từ dãy núi
Sâm Ngọc Linh được phát hiện tại dãy núi Ngọc Linh không phải một cách tình cờ. Nhưng cũng kể từ đó người ta biết đến nó với hàm lượng saponin kỷ lục (50-84 hợp chất saponin tùy theo độ tuổi củ, gấp đôi so với nhiều loại sâm khác trên thế giới). Thêm vào đó, loại cây sinh trưởng trong môi trường khó tính này còn có hoạt chất đặc hữu MR2. Đây là loại saponin nhóm Ocotillol quý hiếm, chiếm tới hơn 50% tổng lượng saponin trong sâm Ngọc Linh, gần như không tìm thấy ở các loài sâm khác. Hoạt chất này mang lại tác dụng sinh học cực kỳ mạnh mẽ trong việc giải tỏa stress, chống trầm cảm. Theo một số nghiên cứu, hoạt chất này thậm chí hỗ trợ ức chế các tế bào ác tính.
Điều quan trọng hơn cả, loại cây này là sản phẩm đặc hữu. Nó sở hữu lợi thế cạnh tranh tuyệt đối và quyền độc quyền tự nhiên mà không một chiến dịch marketing hay công nghệ nào có thể tự nhiên tạo ra được. Vì sản phẩm đặc hữu chỉ có thể sinh trưởng hoặc cho chất lượng tốt nhất tại một vùng địa lý cụ thể (về thổ nhưỡng, khí hậu, nguồn nước), các quốc gia khác không thể sao chép hay trồng đại trà.
Nông sản thông thường (như gạo, cà-phê thô) dễ bị cuốn vào cuộc đua hạ giá thành để cạnh tranh. Ngược lại, sản phẩm đặc hữu thường có sản lượng giới hạn và tính khan hiếm cực cao, cho phép nhà sản xuất tự quyết định giá bán ở phân khúc siêu cao cấp.
Sản phẩm đặc hữu là nền tảng vững chắc nhất để xây dựng Chỉ dẫn địa lý (Geographical Indication) và thương hiệu quốc gia. Sự bảo hộ pháp lý này ngăn chặn việc làm giả trên thị trường quốc tế, giúp nông sản dễ dàng tiếp cận các thị trường khó tính (EU, Mỹ, Nhật Bản), nơi vốn coi trọng tính bản địa và nguồn gốc xuất xứ.
Giá trị của sản phẩm đặc hữu không dừng ở việc bán nguyên liệu. Nó mở ra chuỗi giá trị tích hợp. Chuỗi giá trị ấy khởi đầu từ vùng núi nơi loài cây sinh trưởng. Theo thông tin từ Tập đoàn Y dược Sâm Ngọc Linh, các vùng trồng sử dụng khoảng 50 lao động đồng bào Xê Đăng, Ba Na, Giẻ Triêng, Thái theo hợp đồng dài hạn; bên cạnh đó còn có hàng trăm lao động thời vụ tham gia khi vào vụ. Việc chiết xuất thành dược phẩm, mỹ phẩm và thực phẩm chức năng tạo ra giá trị gia tăng lớn. Những vùng trồng đặc hữu, như những vườn sâm hay thung lũng trà cổ thụ có thể trở thành điểm đến trải nghiệm, tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
Chặng đường còn dài
Champagne được bảo vệ bằng luật châu Âu, thịt bò Kobe được bảo chứng bởi hệ thống kiểm định nghiêm ngặt của Nhật Bản... Điểm chung của chúng, cái tên chỉ là phần nổi. Giá trị nằm ở hệ thống khiến người mua tin rằng thứ họ cầm trên tay đúng là sản phẩm của một vùng đất cụ thể, chứ không phải một phiên bản được gắn nhãn ở nơi khác.
Đó cũng là khác biệt giữa một đặc sản và một thương hiệu quốc gia. Đây cũng là hướng đi được lãnh đạo địa phương đang theo đuổi. Khi khảo sát vùng trồng sâm Ngọc Linh năm 2026, Bí thư Thành ủy Đà Nẵng Lê Ngọc Quang nhấn mạnh: Phải phát triển sâm Ngọc Linh gắn với chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị gia tăng.
Một loài cây có thể chỉ mọc ở một dãy núi, nhưng điều đó chưa tự động tạo ra giá trị bền vững. Giá trị chỉ được củng cố khi có tiêu chuẩn rõ ràng về giống, vùng trồng, quy trình canh tác, chế biến và một cơ chế truy xuất nguồn gốc đủ tin cậy. Khi những mắt xích lỏng lẻo, hàng giả và hàng pha trộn sẽ xuất hiện trước cả khi thương hiệu kịp trưởng thành.
Ở góc độ này, những ưu tiên hiện nay về chuyển đổi số và khoa học, công nghệ lại không đứng ngoài. Cơ sở dữ liệu vùng trồng, mã định danh, công nghệ xác thực hay nghiên cứu về thành phần và chất lượng đều là những công cụ giúp một sản phẩm đặc hữu bước ra thị trường với một lời cam kết có thể kiểm chứng.
Trong nền kinh tế mà việc sao chép sản phẩm ngày càng dễ, thứ khó sao chép nhất lại là một tọa độ trên bản đồ cùng hệ thống bảo vệ nó. Cuộc đua giành biểu tượng quốc gia vì thế không còn là cuộc đua tạo ra một sản phẩm nổi tiếng. Đó còn là cuộc đua xây dựng niềm tin quanh một cái tên.
Có thể rồi đây, Việt Nam vẫn sẽ bán hàng triệu tấn cà-phê hay gạo ra thế giới. Nhưng sẽ là một câu chuyện khác nếu một ngày, người ta nhớ đến Việt Nam vì một sản phẩm không thể mang đi trồng ở bất cứ nơi nào khác.
