Xuất khẩu sầu riêng đạt gần 2,8 tỷ USD sau 9 tháng đầu năm 2026. Chỉ tính riêng tháng 8, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng tiến tới sát mốc 1 tỷ USD, tăng 62% so cùng kỳ năm 2025. Thứ quả có mùi vị đặc trưng này tiếp tục là ngôi sao sáng trong làng rau quả xuất khẩu. Liệu đó sẽ là một định hướng lâu dài hay chỉ là xu hướng nhất thời?
Nếu tính riêng các loại quả, sầu riêng đạt "ngôi vương" xuất khẩu tỷ USD nhanh nhất. Nhưng tính về giá trị xuất khẩu chung, sầu riêng còn rất xa mới có thể theo kịp cà-phê. 9 tháng đầu năm, hạt cà-phê mang lại cho đất nước gần 6,7 tỷ USD. Cả cà-phê và sầu riêng đều là cây trồng lâu năm nhưng có sự phân hóa sâu sắc về thị trường tiêu thụ. Sầu riêng tiêu thụ chủ yếu ở thị trường Trung Quốc. Còn hạt robusta (loại cà-phê chủ lực của Việt Nam), tiêu thụ rộng hơn và đã hình thành thói quen sử dụng lâu đời.
Trong khi ít người để ý đến bức tranh toàn cảnh thì làn sóng sầu riêng đã kịp lan rộng. Ở Tây Nguyên, người người, nhà nhà trồng sầu riêng. Định hướng quy hoạch diện tích cây sầu riêng của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) ban đầu chỉ ở mức 65 nghìn đến 75 nghìn ha (tầm nhìn đến năm 2030), sau đó được điều chỉnh mở rộng lên khoảng 100 nghìn đến 110 nghìn ha. Tuy nhiên trên thực tế, tính đến năm 2026, cả nước đã có 200 nghìn ha trồng sầu riêng. Với đà giảm giá cà-phê hiện nay, nhiều người bắt đầu tính đến chuyện chặt cây cà-phê, trồng sầu riêng.
Quay trở lại những năm 2018-2019, trái thanh long vẫn còn chiếm ngôi vị tỷ đô. Kim ngạch xuất khẩu trung bình 1,2 - 1,3 tỷ USD/năm. 80 - 90% xuất sang thị trường Trung Quốc. Nước bạn sau đó tự nhân giống và trồng thanh long. Kim ngạch xuất khẩu thanh long năm 2025 chỉ còn chưa đến một nửa so thời hoàng kim. Bên cạnh thanh long còn rất nhiều câu chuyện tương tự như xoài, vải thiều, chanh leo... lần lượt các loại quả nhiệt đới hay cận nhiệt đới đã bị chinh phục.
Không ai khẳng định câu chuyện sầu riêng sẽ giống thanh long hay chuối... Thế nhưng khả năng Trung Quốc tự chủ được nguồn cung sầu riêng bắt đầu hiện rõ. Diện tích trồng đã lên tới gần 5.000 ha và cho kết quả tích cực. Cây sầu riêng mới chỉ trồng thử nghiệm từ năm 2019. Mục tiêu cho ra đời giống sầu riêng chịu lạnh không phải quá xa tầm tay của nền khoa học công nghệ Trung Quốc.
Có nhiều người sẽ đưa ra giải pháp, Việt Nam có thể đa dạng hóa thị trường, nâng cao giá trị sản phẩm. Diện tích trồng sầu riêng của chúng ta khá lớn nhưng tỷ lệ được cấp mã vùng trồng còn rất nhỏ. Tính riêng khu vực Tây Nguyên, chỉ có 1/4 diện tích trồng sầu riêng được cấp mã vùng trồng. Dư địa tăng giá trị sản phẩm còn rất lớn. Đây có thể là lời giải chung cho các sản phẩm nông nghiệp nếu chưa xét đến 1 số đặc điểm riêng của sầu riêng. Mùi vị thứ quả này khá đặc biệt, thị trường khó mở rộng ra khỏi phạm vi châu Á. Khác với những cây ngắn ngày như gạo hay thanh long, chi phí chuyển đổi vườn sầu riêng sang loại cây khác rất lớn. Nguy cơ "được mùa mất giá" vẫn còn nhưng có nguy cơ rõ hơn, đó là khi nhu cầu của thị trường lớn nhất thay đổi.
Nói như vậy không có nghĩa là chúng ta nên bỏ qua cơn sốt sầu riêng ở nước láng giềng. Nhưng những biến số nên được thêm vào để các nhà quản lý có thể định hướng nền nông nghiệp. Việt Nam tăng diện tích trồng thì các nước láng giềng như Thái Lan cũng có thể tăng. Khả năng mở rộng thị trường hay sức cầu dài hạn cũng là yếu tố cần tính toán. Khi cơn gió đổi chiều, thiệt hại lớn nhất sẽ thuộc về bên không có sự chuẩn bị trước.
