1/Người già Jơlơng Ya Loan ở miền Tu Tra (Đơn Dương, Lâm Đồng), hồi còn trẻ từng làm giáo viên, giờ đây tuổi đã gần 80 vẫn là thầy giáo dạy tiếng Chu Ru cho nhiều lứa cán bộ địa phương và lớp trẻ. Ông từng được Nhà nước vinh danh trong Lễ tuyên dương người có uy tín, nhân sĩ trí thức, doanh nhân dân tộc thiểu số tiêu biểu toàn quốc năm 2017; được nhiều cấp ngành trao tặng các phần thưởng cao quý. Những người đồng tộc luôn coi Ya Loan là nhà thông thái. Và tôi cũng vậy…
Đã bao nhiêu lần tôi được ngồi dưới tán lá xum xuê của cây xoài rừng bên hiên nhà Ya Loan, rồi mê mẩn nghe ông say sưa trò chuyện về lịch sử, văn hóa của tộc người mình. Cũng bao nhiêu lần, cùng Ya Loan đứng giữa plei Hơma Glây ngắm mãi ngọn núi hình yên ngựa trên dãy Pơtơu Gớp mà đuổi theo những dòng suy tưởng. Dãy núi tiếp mạch từ những bổng trầm địa hình cao nguyên, nơi trú ngụ của các vị thần mà người Chu Ru kính vọng… Ya Loan lý giải tôi nghe về nguồn gốc của tổ tiên ông: “Trong ngôn ngữ xưa, từ “chu ru” có nghĩa là “xâm đất”, “lẩn trốn”. Tổ tiên chúng tôi có lẽ là người miền biển. Vào thời nào đó thuộc đế chế Chăm Pa, có một biến động lớn của lịch sử, họ đã phải dứt áo rời bỏ cố hương, tìm đến nương náu trên miền núi cao này”.
Tôi nghĩ, có lẽ vậy mà người Chu Ru bây giờ vẫn nói được tiếng Chăm, giỏi dẫn thủy nhập điền làm ruộng nước, giỏi đánh cá, biết tìm đất sét tốt nung gốm, biết đúc nhẫn bạc, biết mang hàng hóa sản vật đi buôn bán khắp nơi. Những nghề đó không phải là thế mạnh của nhiều tộc người bản địa Tây Nguyên. Mỗi lần tôi cùng Ya Loan trò chuyện về những thăng trầm dâu bể tộc người, thì bà Ma Wy lại ngồi bên, thể hiện những bài dân ca, những điệu dân vũ, những câu chuyện kể như góp phần minh họa cho lời chồng bà nói: “Văn hóa Chu Ru là sự giao thoa giữa rừng và biển. Đồng bào tôi có sự khiêm nhường giữa các tộc anh em trên miền thượng này bởi Chu Ru là người đến sau nhưng cũng có sự phóng khoáng, tự tin của một tộc người từng là thành viên của một vương quốc huy hoàng trong lịch sử…”.
2/Ya Loan thông thái. Một trong những biểu hiện về sự thông thái của ông, theo cảm nhận của tôi, đó là ông đã có lựa chọn đúng về không gian sống của gia đình mình. Có lần, chỉ tay về dãy núi Pơtơu Gớp, tôi nói với Ya Loan, ông là người hạnh phúc vì được sống giữa thiên nhiên hoang dã, giữa bao la nghĩa tình và sự kính trọng của những người đồng tộc. Ya Loan kể rằng, hơn bốn mươi năm trước, khi rất nhiều người đồng bào rời dần núi rừng ra đường lớn ở thì vợ chồng ông lại dắt díu đàn con rời buôn làng đông đúc, kéo nhau lên mép núi phạt cỏ hoang, lấy nước từ dòng suối Súr Thoòng trồng tỉa sinh sống. Ngôi nhà nhỏ cách biệt giữa núi rừng. Ở đó không có tiện nghi hiện đại, chỉ có tình yêu, có những đứa con, có ngọn lửa để sưởi ấm mỗi đêm lạnh và núi rừng bao dung che chở…
Mới đây tôi lại về ngồi uống rượu cùng ông dưới gốc xoài già, Ya Loan trìu mến nhìn về phía vợ và nói: “Nhờ bà ấy mà gia đình mình đã vượt qua nhiều giai đoạn khó khăn và mình đã làm được vài việc có ý nghĩa”. Đúng là cách biểu cảm của người đàn ông trong tộc người mẫu hệ. Người đàn bà núi cúi xuống, bíu vào vai chồng và cất lên một điệu hát cổ, giai điệu da diết một nỗi niềm trong lành như lan tỏa yêu thương lên những cánh rừng. Bà Ma Wy cũng kể, nơi này hồi xưa còn hoang vu lắm. Chim chóc bay lượn tự do. Vượn, khỉ từng đàn đánh đu trêu người. Lợn rừng và lợn nhà ăn chung. Gà nhà và gà rừng bới mồi chung đàn… Không biết tự khi nào, những thanh âm của rừng đã trở nên thân thuộc, gắn bó, hài hòa với những thành viên trong ngôi nhà ấy. Vắng tiếng hót của con chim nào, thiếu tiếng kêu của con thú nào là Ya Loan, Ma Wy và những đứa con đều biết. Một tiếng đạn súng săn rít trong đêm u tịch cũng làm cho cả nhà thót tim. Những bữa động rừng, động trời cũng làm cho họ thức giấc thương đàn thú vật vã tránh mưa, trú bão. Ma Wy nói, thương nhất là những con thú non, cứ hình dung chúng ướt lướt thướt run rẩy giữa cơn giông tố mà lo thắt ruột…
3/Ya Loan thông thái. Sự thông thái của ông còn thể hiện trong việc đau đáu nghĩ và làm mọi cách để níu giữ từng chút vốn văn hóa cổ truyền. Tuổi càng cao thì điều Ya Loan lo lắng càng sâu. Ông nhận thức, ngôn ngữ là biểu hiện mạnh mẽ nhất sức sống văn hóa của một dân tộc nên đã chủ tâm góp sức bảo tồn tiếng nói Chu Ru. Trước thực trạng rơi rớt dần bản ngữ, từ năm 2005, Ya Loan bắt đầu dành thời gian nghiên cứu, sắp xếp lại hệ thống ngôn ngữ của dân tộc mình, nhất là sưu tầm vốn từ cổ. Ông hợp tác cùng một số nhân sĩ, già làng, thầy cúng hoàn thiện cuốn từ điển Chu Ru - Việt hơn 10 nghìn mục từ. Trong đó ông còn chắt lọc đưa vào những câu ca dao, dân ca, truyện cổ, tên các vị thần, nhạc cụ, vật dụng thông thường. Đây là cuốn từ điển hết sức dày công. Tìm kiếm vốn từ cổ đã khó, càng khó hơn khi chuyển sang nghĩa tiếng Việt thật sát, thật đúng, nhưng ông và những người đồng tâm đã thực hiện thành công.
Nhiều năm qua, Ya Loan cũng được mời soạn giáo trình và trực tiếp đứng lớp dạy tiếng Chu Ru cho cán bộ, công chức địa phương và cho cả lớp trẻ đồng tộc đang vơi dần vốn ngôn ngữ mẹ đẻ. Tiếng Chu Ru học khó. Ya Loan hiểu điều đó, vậy nên với kỹ năng sư phạm vốn có, ông kiên nhẫn chỉ cho học viên tỉ mẩn từng nguyên âm, phụ âm, cấu trúc ngữ pháp, kỹ năng phát âm. Giờ đây, ai đến huyện Đơn Dương, đến trụ sở các xã, sẽ thấy cán bộ người Kinh trò chuyện với đồng bào bằng tiếng bản địa thành thạo. Nhờ có vốn ngôn ngữ, giữa cán bộ và đồng bào thân tình, cởi mở và hiểu biết nhau hơn…
Khi tôi nói với Ya Loan rằng, ông là một trong những người Chu Ru thông thái nhất mà tôi được hân hạnh quen biết. Ông cười hiền rồi khiêm nhường đáp lại: “Không đâu! Mình biết, mình chẳng phải giỏi giang gì. Chỉ là học cách hành xử của ông bà xưa, sống ở rừng thì phải biết lắng nghe và làm theo lý lẽ của rừng”. Ya Loan đã nói vậy thì tôi chỉ biết nắm lấy bàn tay ấm áp của ông và cùng người già Chu Ru ấy ngước nhìn về dãy Pơtơu Gớp cùng đuổi theo những dòng suy tưởng…
