Nông nghiệp 4.0 đã trở thành xu hướng
Trong lĩnh vực nông nghiệp, Chính phủ Thái-lan đã ban hành chính sách đổi mới công nghệ định hướng nông nghiệp và thực phẩm theo ứng dụng cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0) - nông nghiệp 4.0, có chương trình hành động cho phát triển từng vùng với các sản phẩm cụ thể cho từng lĩnh vực. Còn tại Israel, tất cả trang trại, nhà lưới đều trang bị hệ thống điều khiển kỹ thuật số với cảm biến và điều khiển tự động. Đài Loan (Trung Quốc) cũng xây dựng và triển khai chương trình nông nghiệp 4.0 quy định 10 nhóm ngành, lĩnh vực được ưu tiên lựa chọn để ứng dụng công nghệ 4.0. Để khuyến khích ứng dụng CNC phát triển nông nghiệp, bên cạnh việc ứng dụng công nghệ, tập trung vào thương hiệu, quảng bá thương hiệu, Đài Loan còn ưu tiên tập trung vào logistics trong nông nghiệp…
Tại Việt Nam, 30 năm qua, ngành nông nghiệp đã đạt được những thành tựu quan trọng, giá trị sản phẩm gia tăng nhiều lần, sản lượng nông sản hàng hóa ngày càng đa dạng, thu nhập và đời sống người nông dân được cải thiện. Tuy vậy, phát triển nông nghiệp hàng hóa chưa tương xứng tiềm năng và lợi thế của Việt Nam. Thực tế, quy mô sản xuất nhiều ngành hàng còn manh mún, chất lượng và giá trị gia tăng của nông sản chưa cao. Mặt khác, khu vực nông thôn Việt Nam chiếm 70% dân số và khoảng 40% lực lượng lao động với hàng triệu mảnh ruộng là những thách thức lớn đối với yêu cầu tăng trưởng nhanh và bền vững.
Theo các chuyên gia, Việt Nam không thể đứng ngoài nền nông nghiệp thông minh (NNTM). Ngược lại, phải tiếp cận nhanh song không vội chạy theo phong trào. Quá trình triển khai cần theo phương châm “đi ngay, đi nhanh và đi chính xác”. Điều đó có nghĩa chọn cây trồng, vật nuôi, công nghệ phù hợp, có lợi thế so sánh để phát triển, tránh làm ồ ạt. Muốn phát triển nông nghiệp 4.0 thành công, không thể dựa vào thực tế trên mà phải cơ cấu lại nền nông nghiệp. Một trong các giải pháp đó là đẩy mạnh phát triển nông nghiệp CNC, NNTM, ứng dụng CMCN 4.0. Nếu không, ngành nông nghiệp sẽ lãng phí cơ hội, đối mặt nguy cơ tụt hậu xa hơn.
Theo Thứ trưởng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) Hà Công Tuấn, ứng dụng công nghệ 4.0 trong sản xuất nông nghiệp thật sự trở thành xu hướng và đem lại hiệu quả. Khi tổ chức lại sản xuất theo chuỗi liên kết, theo mô hình doanh nghiệp (DN) là hạt nhân liên kết, tổ chức sản xuất với hộ nông dân, trang trại, HTX để ứng dụng CNC, công nghệ sinh học, công nghệ số trong sản xuất và quản trị quá trình sản xuất quy mô hàng hóa, có truy xuất nguồn gốc, bảo đảm tiêu chuẩn an toàn thực phẩm… sẽ thấy rõ vai trò, giá trị từ công nghệ số.
Nông dân vẫn loay hoay, tự phát
Phát biểu tại Hội thảo “Tiếp cận nông nghiệp 4.0 ở Việt Nam: Vấn đề và kiến nghị chính sách” mới đây, Phó Viện trưởng Nghiên cứu quản lý kinh tế T.Ư (CIEM) Phan Đức Hiếu cho biết, dù nông nghiệp 4.0 đã thật sự trở thành xu hướng, song ở Việt Nam vẫn chỉ dừng ở khái niệm trừu tượng. Nhiều DN, nông dân vẫn không hiểu, không quan tâm. Trong khi đó, so nhiều nước trong khu vực, cụ thể như Thái-lan đã có chiến lược lần thứ hai về CMCN 4.0.
Viện trưởng Chính sách và Chiến lược nông nghiệp nông thôn (IPSARD) Nguyễn Đỗ Anh Tuấn từng chỉ rõ, chuyển sang nền NNTM đang là sức ép với Việt Nam khi hiện nay nguồn tài nguyên đất, nước, lao động… không còn dồi dào, trong lúc thị trường ngày càng cạnh tranh gay gắt.
Tuy nhiên, theo TS Phạm S, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng, ứng dụng CNC tương đồng với doanh thu tăng lên. Lợi ích là vậy nhưng hiện nay, mức độ ứng dụng CNC trong nông nghiệp Việt Nam còn khiêm tốn. Khó khăn nhất, là cả DN, hợp tác xã (HTX) và nông dân vẫn chưa sẵn sàng ứng dụng CNC do trình độ năng lực còn hạn chế, đầu tư công nghệ cần vốn nhưng nông dân, HTX và DN đang rất khó khăn khi vay vốn.
Thời gian qua, Chính phủ đã đưa ra gói tín dụng 100.000 tỷ đồng cho nông nghiệp CNC nhưng đến nay chỉ giải ngân được khoảng hơn nửa gói tín dụng này. Theo Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH Đầu tư sản xuất phát triển nông nghiệp VinEco Nguyễn Thị Phương Thảo, các văn bản hỗ trợ ứng dụng CNC trong sản xuất nông nghiệp hiện khá đầy đủ nhưng từ chủ trương đến thực hiện còn khoảng cách xa. Là một DN nông nghiệp CNC, nhưng chính VinEco cũng vẫn còn gặp nhiều khó khăn như mua công nghệ không khó nhưng khó nhất là tổ chức sản xuất do ảnh hưởng từ biến đổi khí hậu.
Đánh giá về thực trạng tiếp cận nông nghiệp 4.0 của Việt Nam, Trưởng Ban Thể chế kinh tế của CIEM Nguyễn Thị Luyến cho rằng, sự tham gia của DN, HTX, người dân ứng dụng công nghệ mới, công nghệ thông minh trong các khâu, công đoạn khác nhau của ngành nông nghiệp chưa nhiều, chỉ tập trung chủ yếu vào một số khâu, công đoạn nhưng manh mún, tự phát. Nguyên nhân là do khoảng cách giữa hiện trạng và đòi hỏi của nông nghiệp 4.0 là khá lớn. Trình độ khoa học - công nghệ (KH-CN) trong sản xuất nông nghiệp và chế biến nông sản của Việt Nam còn lạc hậu, dựa vào kinh nghiệm là chính. Ứng dụng KH-CN, cơ giới hóa, máy móc còn ít. Hiện nay, phần lớn nông dân, các cơ sở sản xuất, kinh doanh đều thu hoạch, chế biến theo phương pháp thủ công, với công nghệ sản xuất nông nghiệp rất đơn giản, thô sơ, lạc hậu, chủ yếu dựa vào thời tiết và kinh nghiệm truyền từ đời này qua đời khác, chưa áp dụng KH-CN trong bảo quản, chế biến sau thu hoạch. Năng lực đầu tư của các thành phần kinh tế vào nông nghiệp còn hạn chế, DN chủ yếu là nhỏ và siêu nhỏ, khả năng hiện đại hóa các thiết bị phục vụ nông nghiệp 4.0 còn khó khăn. Trong khi đó, nông nghiệp 4.0 đòi hỏi diện tích đủ lớn, thời hạn sử dụng đủ dài để thực hiện cơ giới hóa, tự động hóa.
Phần lớn nông dân, các cơ sở sản xuất, kinh doanh đều thu hoạch, chế biến theo phương pháp thủ công. Ảnh: SONG ANH
Không chậm trễ với nông nghiệp 4.0
CMCN 4.0 là cơ hội để Việt Nam nắm bắt công nghệ mới, thu hẹp khoảng cách, tiếp tục tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng NNTM, bền vững, thích ứng hơn với biến đổi khí hậu và hội nhập kinh tế quốc tế. Tuy nhiên, không thể chạy theo phong trào, làm theo kiểu dàn hàng ngang, mà phải lựa chọn công nghệ phù hợp, sản xuất phù hợp gắn với mỗi vùng, miền và thị trường.
Bởi vậy, để hiện thực hóa việc phát triển nông nghiệp 4.0, bà Nguyễn Thị Luyến khuyến nghị, Việt Nam phải lấy DN làm trung tâm, ứng dụng và chuyển giao các công nghệ tiên tiến, hình thành các chuỗi giá trị nông sản bền vững, an toàn và cạnh tranh, trong đó thúc đẩy liên kết DN, HTX với nông dân, chuyển giao công nghệ cho nông dân. Đặc biệt, cần nghiên cứu, sớm xác lập quyền tài sản trên đất nông nghiệp để DN có cơ sở vay vốn, mở rộng và nới các tiêu chuẩn để các cơ sở sản xuất lĩnh vực này tiếp cận được nguồn vốn từ ngân hàng.
Cùng quan điểm này, ông Đinh Dũng Sỹ, Vụ trưởng Pháp luật, Văn phòng Chính phủ, cho rằng, phải kết nối được các DN, nhà đầu tư với nông nghiệp bằng cách mở rộng hạn điền, cho phép tích tụ đất đai nhiều hơn, cho phép chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp một cách thông thoáng, linh hoạt hơn, khuyến khích thành lập các DN nông nghiệp, nghiên cứu thêm các mô hình liên kết khác trong nông nghiệp ngoài việc tổ chức lại các mô hình HTX, tổ hợp tác như hiện hành để người nông dân tự liên kết, đầu tư phát triển nông nghiệp CNC. Hơn nữa, làm nông nghiệp 4.0 nên xem sản phẩm nào là mũi nhọn để làm trước bằng cách lập dự án kiểu mẫu về nông nghiệp 4.0 ở từng vùng. Nếu xây dựng được các điển hình thành công như vậy, người nông dân sẽ hưởng ứng vì nhìn rõ lợi ích. Cần phải có một tổ chức về phát triển nông nghiệp bền vững, có đủ thẩm quyền để chỉ đạo, tổ chức triển khai các chính sách nói trên.
Ông Phan Đức Hiếu thẳng thắn, chúng ta không thể dùng “công cụ quản lý 1.0 để phát triển nông nghiệp 4.0”. Cách thức quản lý cần phải thay đổi theo hướng tạo điều kiện, khuyến khích DN, hộ nông dân, HTX tiếp cận được với công nghệ mới, đó phải là những chính sách cụ thể được hiện thực hóa. Cứ nói tới ứng dụng nông nghiệp 4.0 mà người nông dân, HTX, DN vẫn gặp nhiều khó khăn như đất đai manh mún, khó vay vốn, đầu ra bấp bênh thì ai dám làm? Nhưng những khó khăn này, Nhà nước hoàn toàn có thể tháo gỡ được.
Đặt vấn đề làm thế nào để có con người CNC đáp ứng yêu cầu của nông nghiệp 4.0, Thứ trưởng NN&PTNT Hà Công Tuấn cho biết, Nhà nước đã có chương trình đào tạo cho nông dân. Chương trình kỳ vọng mỗi năm đào tạo việc làm cho 1 triệu nông dân nhưng đào tạo nông dân làm CNC thì nội dung chương trình này cần thay đổi. Mặt khác, muốn thành công cần sự phối hợp nhịp nhàng giữa nhà nông, DN, nhà khoa học với Nhà nước. Muốn phát triển nông nghiệp 4.0 cần lấy DN làm nòng cốt, nông dân là chủ thể, KH-CN là then chốt, tổ chức liên kết các lực lượng sản xuất với nhau.
