Theo đó, phương án một, điều chỉnh tăng thêm 4,5% và 200 nghìn đồng mỗi tháng trên mức lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội, trợ cấp hằng tháng với bảy nhóm đối tượng, bao gồm: cán bộ, công chức, viên chức, người lao động, lực lượng vũ trang và người làm công tác cơ yếu đang hưởng lương hưu hằng tháng. Phương án hai là điều chỉnh tăng thêm 8% trên mức lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội và trợ cấp hằng tháng với tất cả nhóm hiện hưởng. Người hưởng trước năm 1995 cũng được điều chỉnh đạt 3,8 triệu đồng mỗi tháng.
Trông đợi đời sống được cải thiện
Theo ông Nguyễn Hải Đạt, Điều phối viên Chương trình Quốc gia về An sinh xã hội, Văn phòng Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tại
Việt Nam, nhiều quốc gia áp dụng cách tiếp cận kết hợp: Vừa điều chỉnh theo tỷ lệ để bảo đảm nguyên tắc đóng-hưởng, vừa bổ sung các yếu tố hỗ trợ nhằm chia sẻ với nhóm có mức hưởng thấp. Điều quan trọng là các yếu tố chia sẻ này cần được thiết kế có mục tiêu rõ ràng, minh bạch và hợp lý, vừa hỗ trợ nhóm dễ bị tổn thương, vừa không làm suy giảm niềm tin vào mối liên hệ giữa đóng và hưởng trong hệ thống bảo hiểm xã hội.
Từ năm 2016 đến nay, lương hưu đã bảy lần được điều chỉnh với mức tăng cao nhất là 20,8% (năm 2023) và thấp nhất là 6,92% (năm 2018). Sau những lần điều chỉnh, hiện vẫn còn một bộ phận người nghỉ hưu hưởng mức lương hưu khá thấp, chưa bảo đảm an sinh.
Nhiều người dân kỳ vọng vào đợt tăng lương hưu này, song cũng lo ngại thực tế, mỗi khi có thông tin tăng lương, giá hàng hóa và dịch vụ thiết yếu thường có xu hướng “tát nước theo mưa”. Ông Nguyễn Thế Khoa, phường Long Biên, chia sẻ: “Do tuổi cao nên tôi thường hay ốm đau. Việc tăng lương hưu thật sự là một tin vui, giúp người già thêm nguồn chi tiêu thêm cho thuốc men”. Còn bà Lê Hoài Thương, phường Hoàng Liệt (Hà Nội), tâm sự: “Giờ giá cả nhiều mặt hàng tăng, nên mỗi khi đi chợ là những người như tôi phải tính toán chi tiêu hợp lý. Chúng tôi mong tăng lương hưu để giảm bớt khó khăn trong cuộc sống”. Cũng theo bà Thương, mức lương hưu của bà hiện khoảng 5,1 triệu đồng/tháng. Tuy nhiên, theo bà, khoản tiền này chủ yếu dùng để trang trải các chi phí thiết yếu, những lúc ốm đau hoặc phát sinh việc lớn vẫn phải trông cậy thêm vào con cháu.
Lương hưu phải là điểm tựa an sinh
Với hai phương án tăng lương đã nói ở trên, phương án một được xác định có lợi cho người lương thấp, phương án hai có lợi cho người lương cao. Ở góc độ thực thi, Bảo hiểm xã hội Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng: Mỗi phương án điều chỉnh lương hưu sẽ đi kèm tâm lý khác nhau từ người hưởng. Phương án tăng đồng loạt 8% dễ hiểu và tạo cảm giác công bằng. Từ góc độ thị trường, mức tăng này còn giúp bảo vệ sức mua tốt hơn khi so sánh lạm phát. Trong khi đó, phương án tăng 4,5% kèm khoản bổ sung 200 nghìn đồng dễ phát sinh so bì giữa các nhóm. Người dân có thể thắc mắc vì sao cùng là người nghỉ hưu nhưng mức tăng lại khác nhau. Với phương án này, người đóng cao có thể cảm thấy thiệt thòi khi tỷ lệ tăng thực tế lại thấp hơn nhóm hưởng thấp, ý nghĩa nguyên tắc đóng-hưởng bị suy giảm.
Nhiều chuyên gia nhận xét: Cả hai phương án hiện nay đều có một hạn chế chung là mức điều chỉnh chưa đủ mạnh. Dù tăng 4,5% cộng thêm tiền hay tăng đồng loạt 8%, phần tăng thêm vẫn chưa thật sự đáp ứng được kỳ vọng nâng cao đời sống trong bối cảnh chi phí sinh hoạt ngày càng tăng. Chuyên gia chính sách công Nguyễn Văn Đáng (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) kiến nghị: “Không có phương án nào hoàn hảo tuyệt đối, vấn đề cốt lõi nằm ở việc xác định ưu tiên trong từng giai đoạn. Khi nền kinh tế còn nhiều biến động, áp lực chi tiêu, giá cả tăng làm ảnh hưởng đến người nghỉ hưu, nên yếu tố chia sẻ cần được đặt lên bàn cân một cách nghiêm túc”.
GS, TS Giang Thanh Long, giảng viên cấp cao Đại học Kinh tế Quốc dân, chia sẻ với Nhân Dân cuối tuần: “Một công thức tính tồn tại nhiều năm thay đổi thì tâm lý người hưởng băn khoăn là khó tránh. Do đó, người hưởng lương hưu cần được giải thích rõ ràng về chính sách. Việc điều chỉnh theo hướng ưu tiên nhóm hưởng thấp không chỉ mang tính phúc lợi mà còn là điều chỉnh những bất cập do quá khứ để lại. Cụ thể, mức lương hưu hiện nay chịu ảnh hưởng lớn từ công thức tính trong quá khứ. Trước đây, có giai đoạn lương hưu được tính dựa trên 5 năm hoặc 10 năm cuối, dẫn đến tình trạng một số người có mức hưởng rất cao do tiền lương tăng đột biến ở cuối sự nghiệp. Ngược lại, những người nghỉ hưu trước năm 1995 hoặc làm việc trong giai đoạn tiền lương thấp lại chịu thiệt. Vì vậy, cùng tham gia hệ thống nhưng mức hưởng giữa các nhóm có thể chênh lệch lớn do yếu tố lịch sử và điều chỉnh, bù đắp là cần thiết”.
Để giải quyết tốt chính sách lương hưu, về lâu dài cần cải cách đồng bộ, kiểm soát chặt việc đóng bảo hiểm trên toàn bộ thu nhập thực tế, thay vì chỉ dựa trên mức khai báo thấp hơn thực tế. Không thể lương 20 triệu đồng nhưng chỉ đóng trên mức tối thiểu, kéo theo lương hưu thấp, sau đó tạo áp lực lên chính sách ■
Bảo hiểm xã hội, thực chất không phải là gửi tiền lấy lãi, mà là cơ chế chia sẻ. Trong bối cảnh còn nhiều người hưởng lương hưu chỉ 2-3 triệu đồng/tháng, khó bảo đảm cuộc sống, việc ưu tiên hỗ trợ nhóm yếu thế là cần thiết.
