Vấn đề không nằm ở con số 200 triệu đồng, mà ở việc làm sao để hộ kinh doanh kê khai đúng doanh thu thật, qua đó xác định được ngưỡng chịu thuế hợp lý hơn.
Dự án Luật Thuế thu nhập cá nhân (sửa đổi) đã được Chính phủ trình Quốc hội, với kế hoạch điều chỉnh và bổ sung toàn bộ 35 điều của luật hiện hành, đồng thời thay thế hoàn toàn luật hiện nay.
Một nội dung đáng chú ý là dự thảo đề xuất mức doanh thu 200 triệu đồng/năm sẽ được miễn thuế thu nhập cá nhân (TNCN). Đây cũng là mức doanh thu mà hộ kinh doanh sẽ được miễn thuế giá trị gia tăng (VAT) và thuế TNCN khi chuyển từ hình thức khoán sang tự kê khai nộp thuế, bắt đầu áp dụng từ ngày 1/1/2026.
Nhiều ý kiến ngược chiều
Theo đó, nhóm hộ kinh doanh có doanh thu từ 200 triệu đồng đến dưới 3 tỷ đồng/năm sẽ được tính thuế trực tiếp trên doanh thu theo mức thuế suất phân theo từng lĩnh vực. Cụ thể, hoạt động phân phối và cung cấp hàng hóa áp dụng thuế suất 0,5%; dịch vụ và xây dựng không bao thầu nguyên vật liệu là 2%. Các hoạt động cho thuê tài sản, đại lý bảo hiểm, đại lý xổ số và bán hàng đa cấp chịu thuế 5%.
Nhóm sản xuất, vận tải, dịch vụ gắn với hàng hóa và xây dựng có bao thầu nguyên vật liệu áp dụng mức 1,5%. Những sản phẩm và dịch vụ nội dung số như trò chơi điện tử, phim, ảnh, nhạc hay quảng cáo chịu thuế 5%, còn các ngành nghề khác là 1%. Còn đối với hộ kinh doanh có doanh thu hơn 3 tỷ đồng/năm, thuế thu nhập cá nhân được tính 17% trên tổng lợi nhuận.
Một chủ cửa hàng kinh doanh phân bón tại Bắc Ninh cho biết, với mặt hàng này, biên lợi nhuận rất thấp. Thí dụ, 1 kg phân bón có giá nhập khoảng 16.000 đồng, sau khi trừ mọi chi phí, lợi nhuận chỉ còn khoảng 200 đồng mỗi kg. Tuy nhiên, nếu áp thuế 1,5% trên doanh thu, mức thuế phải nộp cho mỗi kg lại lên tới 240 đồng, cao hơn cả phần lãi.
Trong thực tế, nhiều mặt hàng lãi chỉ vài chục đồng mỗi đơn vị, thậm chí chỉ 3 - 4 đồng. Với mức thuế suất như đề xuất, người bán cho rằng “làm còn không đủ nộp thuế”, chưa kể các chi phí khác như vận chuyển hay trả lương nhân công. Điều này khiến họ lo ngại việc áp thuế theo tỷ lệ doanh thu sẽ không phản ánh đúng thực tế kinh doanh và đẩy các hộ nhỏ lẻ vào tình thế khó khăn.
Đồng tình với những lo lắng của người dân, đại biểu Quốc hội Trần Văn Lâm (đoàn Bắc Ninh) nhận định, việc sửa đổi Luật Thuế TNCN là cần thiết, song chính sách mới có nguy cơ tạo gánh nặng lớn cho hộ kinh doanh, nhất là nhóm nhỏ lẻ, những người chủ yếu mưu sinh và có khả năng tài chính hạn chế.
Ông cho rằng, phần lớn hộ kinh doanh nhỏ chỉ dựa vào nguồn thu đủ trang trải chi phí sinh hoạt, trong khi lại phải chịu mức thuế tính theo doanh thu được xem là chưa hợp lý. So với doanh nghiệp có hệ thống kế toán đầy đủ, tỷ lệ thuế trên doanh thu mà hộ kinh doanh phải nộp có thể cao hơn nhiều lần.
Dù dự luật chưa đưa ra số liệu đánh giá tác động cụ thể, đại biểu cho rằng, chỉ cần một phép tính đơn giản cũng thấy sự chênh lệch rõ rệt. Với tỷ suất lãi chỉ 3 - 5%, cao nhất khoảng 10%, nếu áp mức thuế 1 - 5% trên doanh thu thì “phần lãi của hộ kinh doanh gần như bị triệt tiêu”.
Cùng với tranh luận về cách tính thuế, nhiều chuyên gia nhận định ngưỡng chịu thuế TNCN đối với hộ kinh doanh hiện nay là chưa hợp lý. Với doanh thu 200 triệu đồng/năm, sau khi trừ chi phí, thu nhập thực tế của hộ kinh doanh sẽ “không còn là bao”. Nếu đối chiếu với mức giảm trừ gia cảnh mới là 15,5 triệu đồng/tháng, tương ứng khoảng 280 triệu đồng/năm, có thể thấy mức 200 triệu đồng chưa phù hợp.
“Người nộp thuế được giảm trừ 15,5 triệu đồng mỗi tháng, còn mỗi người phụ thuộc được giảm trừ 6,2 triệu đồng. Trường hợp có hai người phụ thuộc, tổng mức giảm trừ đã hơn 30 triệu đồng mỗi tháng, tương đương khoảng 360 triệu đồng mỗi năm. Con số này cao hơn rất nhiều so với ngưỡng 200 triệu đồng áp dụng cho hộ kinh doanh”, một chuyên gia phân tích.
Theo phản ánh của một số hộ kinh doanh nhỏ lẻ, mức thuế suất 0,5 - 5% trên doanh thu được đề xuất đang gây lo ngại lớn. Họ cho biết cách tính này đồng nghĩa với việc “bán bao nhiêu cũng phải nộp”, bất kể lãi thực tế là nhiều hay ít.
Mấu chốt vẫn là sự minh bạch
Trước các ý kiến lo ngại về mức doanh thu 200 triệu đồng/năm phải nộp thuế trên tổng doanh thu, Phó Cục trưởng Cục Thuế Mai Sơn cho biết, thống kê hiện nay cho thấy nếu áp ngưỡng này, khoảng 44,4% số hộ kinh doanh sẽ được miễn thuế TNCN. Con số này cho thấy việc thiết kế ngưỡng doanh thu là cần thiết và đã tính đến khả năng hỗ trợ nhóm kinh doanh nhỏ.
Lãnh đạo Cục Thuế cho biết thêm, trong giai đoạn các hộ kinh doanh chuyển đổi từ phương thức khoán sang tự kê khai, ngành thuế sẽ tiếp tục theo dõi, đánh giá tác động thực tế, lắng nghe phản ánh của người dân để đề xuất mức doanh thu phù hợp hơn nếu cần thiết.
Tuy nhiên, tại Tọa đàm “Thay đổi mô hình quản lý thuế - Hộ kinh doanh cần lưu ý gì?”, Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam Nguyễn Thị Cúc lại đưa ra góc nhìn khác. Bà Cúc cho rằng, con số hơn 44% số hộ kinh doanh được miễn thuế không phù hợp bởi số liệu này chủ yếu dựa trên doanh thu khoán, chưa phản ánh đúng quy mô hoạt động thực tế.
Dẫn chứng nhận định, bà Cúc cho biết, nếu chia 200 triệu đồng cho 360 ngày, doanh thu bình quân chưa đến 600.000 đồng mỗi ngày. Với giá một bát phở 40.000 - 50.000 đồng, một quán chỉ cần bán khoảng 15 bát mỗi ngày đã vượt mốc doanh thu này.
Bà Cúc lý giải, lâu nay các hộ kinh doanh thường có “thói quen” khai thấp doanh thu, hay nói cách khác là họ che giấu khá nhiều doanh thu. Do đó, mức 200 triệu đồng/năm không còn phù hợp với bối cảnh kinh tế hiện nay, nên cần điều chỉnh ngưỡng doanh thu chịu thuế lên mức 1 tỷ đồng sẽ hợp lý và phản ánh đúng mặt bằng thu nhập hiện nay.
“Theo tính toán, với doanh thu 1 tỷ đồng mỗi năm, lợi nhuận bình quân khoảng 16%, tương đương 160 triệu đồng, hay khoảng 13,3 triệu đồng mỗi tháng. Mức này tương đương thu nhập của một lao động làm công đang được áp dụng mức giảm trừ gia cảnh 15,5 triệu đồng”, bà Cúc phân tích.
Bên cạnh đề xuất nâng ngưỡng chịu thuế, bà Cúc nhấn mạnh vấn đề then chốt nằm ở sự minh bạch trong kê khai. Thực tế cho thấy vẫn còn những trường hợp chênh lệch rất lớn giữa doanh thu kê khai và doanh thu thật. Tại Hà Nội, một trường hợp vừa bị khởi tố vì khai 155 triệu đồng trong khi doanh thu thật lên tới 100 tỷ đồng. Ở Vũng Tàu, hai trường hợp khác thậm chí không kê khai đồng thuế nào dù doanh thu hàng trăm tỷ đồng.
Theo bà Cúc, chỉ khi hộ kinh doanh kê khai đúng doanh thu thật, cơ quan quản lý mới có cơ sở để xây dựng mức miễn thuế hợp lý và công bằng. Về phía cơ quan hoạch định chính sách, cần đưa ra mức ngưỡng đủ để khuyến khích hộ kinh doanh khai đúng, thay vì cố tình khai thấp. Trường hợp không trung thực, cơ quan thuế phải xử lý nghiêm để bảo đảm môi trường kinh doanh minh bạch và bền vững, tránh tạo ra lợi thế không công bằng giữa các chủ thể cùng tham gia thị trường.
Đồng quan điểm, đại biểu Quốc hội Trần Văn Lâm cũng đề nghị Chính phủ cần điều chỉnh mức thuế suất theo hướng phù hợp hơn với từng nhóm đối tượng, bảo đảm hộ kinh doanh không chịu thiệt so với doanh nghiệp. Đồng thời, cơ quan soạn thảo cần làm rõ căn cứ pháp lý, cơ sở khoa học của phương pháp đánh thuế và có cơ chế bảo vệ nhóm yếu thế, nhất là những hộ không có điều kiện mở rộng quy mô hay thực hiện hạch toán kế toán khi bỏ hình thức thuế khoán.
