Không chỉ là di tích gắn với nền khoa bảng và giáo dục nho học, Văn Miếu Hưng Yên còn là một không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc sắc.
Bà Nguyễn Thị Hòa, Trưởng Ban quản lý Khu di tích Quốc gia đặc biệt Phố Hiến cho biết: Mỗi mùa lễ hội vào dịp đầu Xuân, tại Văn Miếu Hưng Yên diễn ra ngày hội tôn vinh các giá trị văn hóa phi vật thể, với nhiều hoạt động văn hóa, giáo dục rất sôi nổi nhằm khơi dậy truyền thống hiếu học và khoa bảng của vùng đất Hưng Yên văn hiến, như: Triển lãm thư pháp, hát ca trù, cho chữ đầu xuân; đồng thời vinh danh những cá nhân và tập thể có thành tích tiêu biểu, xuất sắc trong học tập, giảng dạy… Các hoạt động này thu hút đông đảo nhân dân và du khách đến tham quan, thưởng lãm, tạo nên một nét đẹp rất riêng của mảnh đất Phố Hiến.
Trong ngày hội, nghi lễ truyền thống ở Văn Miếu Hưng Yên được tổ chức trang nghiêm từ lễ dâng hương, trình văn tế cho đến các hoạt động trình diễn thư pháp, thi viết chữ đẹp, thi đọc sách Thánh hiền. Các sĩ tử, học sinh và thầy giáo trong vùng đều được khuyến khích tham gia với tinh thần “ôn cố tri tân”, từ đó khơi gợi niềm tự hào, ý thức kế thừa và phát triển truyền thống học tập của quê hương.
Đặc biệt, Văn Miếu Hưng Yên còn đóng vai trò như một “trường học mở” trong đời sống tinh thần của nhân dân. Nơi đây vẫn đón các đoàn học sinh, sinh viên, du khách về tham quan, tìm hiểu về lịch sử khoa bảng, các danh nhân Hưng Yên. Các tấm bia đá ghi danh 138 vị đỗ đại khoa, các hiện vật cổ như khánh đá, chuông đồng, tượng thờ... đều là những “giáo cụ trực quan”, giúp thế hệ trẻ kết nối với truyền thống.
Các trường học trong tỉnh Hưng Yên thường tổ chức cho học sinh đến Văn Miếu trong các dịp lễ kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam, lễ trưởng thành Đội - Đoàn, lễ khai giảng... Không gian ấy giúp học sinh có trải nghiệm học tập gắn với di sản, làm sống lại đạo lý “tôn sư trọng đạo”, tạo nền tảng tinh thần vững chắc để các em vững bước trong hành trình tri thức. Nhiều giáo viên chia sẻ, được giảng dạy bên cạnh một di tích mang đậm hồn cốt giáo dục như Văn Miếu là vinh dự và cũng là động lực để tiếp nối sự nghiệp trồng người.
Văn Miếu Hưng Yên không chỉ là nơi thờ tự, mà còn là biểu tượng của trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng vươn lên bằng con đường học vấn của người dân đồng bằng Bắc Bộ. Tinh thần ấy đã bồi đắp nên những dòng họ khoa bảng như họ Dương ở xã Lạc Đạo, họ Lê ở xã Liêu Xá, họ Hoàng ở Thổ Hoàng, cùng những nhân tài kiệt xuất như Nguyễn Trung Ngạn, Đỗ Thế Diên, Lê Quý Đôn... Những câu chuyện về người đỗ đạt của vùng đất này không chỉ là niềm tự hào, mà còn là chất liệu để giáo dục lòng tự tôn văn hóa cho thế hệ trẻ hôm nay.
Trong thời đại chuyển đổi số ngày nay, Văn Miếu Hưng Yên vẫn giữ được vai trò làm điểm tựa tinh thần cho những người làm công tác giáo dục và người học. Tinh thần tôn vinh tri thức, đề cao lễ nghĩa, chăm chỉ rèn luyện bản thân; những giá trị mà Văn Miếu mang lại chính là hành trang quý báu để bước vào tương lai phát triển mà không đánh mất cội nguồn.
Với giá trị đặc biệt về lịch sử - văn hóa, năm 1992, Văn Miếu Hưng Yên được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia và đến năm 2014 được xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt. Để di sản này thật sự “sống” trong lòng nhân dân, công tác bảo tồn-phát huy giá trị đã và đang được thành phố Hưng Yên và các ngành chức năng nỗ lực thực hiện bằng việc trùng tu, tôn tạo các hạng mục trong Văn Miếu.
Nhiều hoạt động trưng bày hiện vật, tư liệu, tổ chức tọa đàm, hội thảo, giao lưu văn hóa… được tổ chức tại đây, từng bước biến Văn Miếu thành trung tâm giáo dục di sản - nơi người học không chỉ đọc, nghe, mà còn được “sống trong di sản”. Việc số hóa tư liệu, ứng dụng công nghệ vào việc giới thiệu, thuyết minh di tích cũng đang được chú trọng. Những tour tham quan, các video giới thiệu di tích, mã QR tích hợp thông tin lịch sử - văn hóa… giúp di sản đến gần hơn với người trẻ - những chủ nhân tương lai của đất nước; đã giúp giới trẻ không thờ ơ với di sản, mà đang tích cực lan tỏa tình yêu văn hóa qua các hoạt động cộng đồng, câu lạc bộ lịch sử, sáng tạo nội dung trên mạng xã hội thổi vào đó sức sống mới, sức sống của tinh thần học tập, sự kính trọng tri thức và lòng biết ơn đối với những người đi trước. Văn Miếu Hưng Yên chính là điểm nhấn văn hóa luôn được tỉnh Hưng Yên quan tâm đầu tư, bảo vệ và tỏa sáng, là niềm kiêu hãnh của người dân Hưng Yên, những người đang tiếp bước cha ông, viết tiếp trang sử hiếu học trên vùng đất “phồn vinh, văn hiến”.
