Người Sán Dìu ở Quảng Ninh sống tập trung nhiều tại Ba Chẽ, Tiên Yên, Đầm Hà, Vân Đồn, Cẩm Phả. Những năm qua, người Sán Dìu duy trì được những sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng phong phú và đa dạng. Đối với người Sán Dìu, nghi thức sinh đẻ và đặt tên thể hiện rõ niềm tin trong đời sống tinh thần. Khi gia đình có người sinh con, họ sẽ buộc cành lá báo bé gái hoặc bùi nhùi rơm báo bé trai để tránh khách lạ, đồng thời báo tin vui cho mọi người. Ba ngày sau khi sinh, gia đình sẽ làm lễ đặt tên, gửi gắm mong ước bình an cho em bé.
Nhiều gia đình làm lễ đầy tháng để ghi tên con vào gia phả, đánh dấu sự hiện diện chính thức của một thành viên mới. Điều này thể hiện sự hài hòa giữa niềm tin tâm linh và đời sống gia đình.
Hôn nhân của người Sán Dìu mang đậm tính cộng đồng và lễ nghĩa, với các bước hỏi, mang lễ vật và hát đối trong lễ cưới. Tục đưa trầu cau và uống chung hai quả trứng hòa rượu, tượng trưng cho sự gắn kết hai gia đình. Trong ngày cưới, cô dâu mặc trang phục truyền thống. Khi về nhà chồng, cô dâu làm lễ thắp hương trước bàn thờ tổ tiên, mời trầu họ hàng và nhận tiền mừng làm vốn riêng. Ba ngày sau, vợ chồng trẻ về thăm nhà gái, mang lễ vật như thủ lợn, gà thiến, xôi, rượu để cảm ơn và khẳng định sự gắn bó giữa hai gia đình. Tục không được phép kết hôn cùng họ trong vòng 5 đời được tuân thủ nghiêm ngặt. Từ xưa, trai gái Sán Dìu chủ yếu kết hôn trong dân tộc mình, tạo nên những cộng đồng gắn kết bền chặt.
Tiến sĩ Trần Quốc Hùng, nhà nghiên cứu văn hóa dân tộc (Học viện Dân tộc, Bộ Dân tộc và Tôn giáo) chia sẻ: “Những phong tục của người Sán Dìu cho thấy truyền thống coi trọng gia đình, tổ tiên, cộng đồng, cùng khả năng hòa hợp giữa truyền thống và đời sống hiện đại. Đây là minh chứng cho sức sống bền bỉ của tri thức dân gian trong việc định hình nhân sinh quan và đạo lý của cộng đồng Sán Dìu ở Quảng Ninh”.
Một trong những nét văn hóa có tính biểu tượng của người Sán Dìu là hát Soọng cô. Đây là hình thức hát đối đáp, mỗi bài ca là một bài thơ có tính chất giao duyên. Mỗi bài ca là một bài thơ được viết theo thể “thất ngôn tứ tuyệt” và được bắt nguồn từ chính cuộc sống hằng ngày, thể hiện tâm tư, tình cảm, ước vọng của người dân được ứng tác, lưu truyền trong dân gian qua nhiều thể loại như: Hát ru, hát đồng dao, hát giao duyên, hát trong đám cưới, hát chúc thọ, hát mừng nhà mới, hát chúc Tết…
Bà Trương Thị Lê ở phường Quang Hanh cho biết: “Chúng tôi nỗ lực gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đặc sắc của người Sán Dìu đến với cộng đồng các dân tộc, đồng thời mong muốn trao truyền, giáo dục cho các thế hệ trẻ biết trân trọng truyền thống văn hóa của dân tộc mình trong đời sống xã hội”.
Người Sán Dìu ở Quảng Ninh hiện nay vẫn duy trì nhiều nghi lễ truyền thống nhằm gắn kết cộng đồng bền vững. Một trong những lễ hội lớn nhất của người Sán Dìu là lễ hội Đại phan (tức là lễ cơm lớn), thực chất là lễ cầu mùa thường tổ chức vào ngày nông nhàn, sau vụ cấy, vụ thu hoạch hoặc vào mùa xuân. Người Sán Dìu còn có lễ cấp sắc, tương tự như người Dao, để đánh dấu bước trưởng thành của người đàn ông trong cộng đồng làng, bản.
Trong bối cảnh giao thoa văn hóa của cuộc sống hiện đại, cộng đồng người Sán Dìu Quảng Ninh đang nỗ lực lưu giữ, bảo tồn những nét đẹp trong bản sắc văn hóa dân tộc. Điều này cần được cụ thể hóa bằng các chương trình hành động gắn với từng gia đình, từng cộng đồng, nơi văn hóa được trân trọng giữ gìn...
