Năm 2024, bộ tượng được Nhà nước công nhận là bảo vật quốc gia, khẳng định giá trị độc bản, không thể thay thế trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc.
Nhân chứng lịch sử
Chùa Long Đọi Sơn hiện lưu giữ sáu pho tượng Kim Cương, là những di vật gốc, trực tiếp phản ánh đời sống tín ngưỡng Phật giáo thời Lý-giai đoạn hưng thịnh nhất của Phật giáo Đại Việt.
Các pho tượng gắn liền với bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh và được nhắc đến trong văn bia nổi tiếng cùng tên tại chùa. Theo nội dung văn bia Sùng Thiện Diên Linh và các tài liệu Phật học, tượng Kim Cương là các vị Hộ pháp thuộc “Bát đại Kim Cương”, được đặt quanh bảo tháp với ý nghĩa bảo vệ Phật pháp, hộ trì Tam bảo, trấn giữ tám phương.
Trước kia, chùa từng có tám pho tượng “thần nhân chống gươm ủng hộ” đặt dưới chân tháp, đến nay còn lại sáu pho tượng. Các pho tượng được tạc bằng đá sa thạch nguyên khối, kích thước gần bằng người thật, tạo hình uy nghi, khỏe khoắn thể hiện quy mô, vị thế đặc biệt quan trọng của chùa trong đời sống tôn giáo-chính trị, khi thời kỳ Phật giáo giữ vai trò quốc giáo, gắn bó mật thiết với triều đình và quốc gia.
Đây là nguồn tư liệu gốc có giá trị quan trọng trong nghiên cứu lịch sử Phật giáo, tư tưởng và tín ngưỡng của người Việt thời trung đại. Không chỉ mang giá trị lịch sử-tôn giáo, bộ tượng còn được xem là đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc đá thời Lý. Mỗi pho tượng cao khoảng 1,6m, áo giáp được chạm khắc tinh xảo, cân đối với các họa tiết như: hoa cúc, hoa mai, hình xoắn, các bông hoa nhiều cánh,... phản ánh trình độ kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ rất cao của nghệ nhân đương thời.
Các pho tượng đều đứng nghiêm trong tư thế chống gươm trước bụng, trang phục theo lối quan võ. Phía trước áo giáp là lá chắn được trang trí những bông hoa nhỏ nhiều cánh, tạo nên vẻ đẹp cân đối, thống nhất, linh hoạt.
Hiện bộ tượng Kim Cương đang được lưu giữ, trưng bày trong khuôn viên chùa Long Đọi Sơn để nhân dân và du khách tham quan, chiêm bái. Trải qua những biến cố lịch sử, đặc biệt là sự tàn phá của giặc Minh thế kỷ XV, toàn bộ kiến trúc tháp chùa đã bị hủy hoại; các pho tượng cũng đã chịu những hư hại nhất định, song hiện vẫn còn tương đối nguyên vẹn.
Sáu pho tượng Kim Cương còn tồn tại đến nay là những hiện vật lịch sử quý giá, phản ánh trình độ tư tưởng, tôn giáo, mỹ thuật và kỹ thuật điêu khắc đỉnh cao của Đại Việt thế kỷ XI-XII. Nhà nghiên cứu di sản, mỹ thuật Nguyễn Văn Hiệu khẳng định, nghệ thuật điêu khắc trên các pho tượng vô cùng tinh xảo, phát huy gần như trọn vẹn toàn bộ những giá trị đặc sắc của mỹ thuật thời Lý.
Đây có thể coi là những tác phẩm độc nhất vô nhị còn lại, với giá trị gần như vô giá đối với việc nghiên cứu lịch sử và mỹ thuật cổ; cung cấp nhiều tư liệu quý về trang phục, hình thể võ quan thời kỳ này.
Thượng tọa Thích Thanh Vũ, Phó Trưởng ban Trị sự, Trưởng Ban Từ thiện xã hội Giáo hội Phật Giáo Việt Nam tỉnh Ninh Bình, Viện chủ tổ đình chùa Long Đọi Sơn cho biết, các pho tượng là những di vật gốc vô cùng quý hiếm của Phật giáo và nghệ thuật điêu khắc thời Lý, gắn với lịch sử hình thành, phát triển của chùa cũng như bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh, công trình tiêu biểu do triều đình nhà Lý xây dựng.
Ngày nay, dù không còn giữ nguyên vị trí ban đầu quanh bảo tháp, bộ tượng Kim Cương vẫn giữ vai trò tâm linh rất quan trọng trong đời sống Phật giáo, sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân địa phương.
Đối với tăng, ni, phật tử và nhân dân, các pho tượng được tôn kính như các vị Hộ pháp linh thiêng, biểu trưng cho sức mạnh chính nghĩa, tinh thần bảo vệ Phật pháp; định hướng thiện lành, răn đe cái ác và gìn giữ sự tôn nghiêm của cơ sở thờ tự, cuộc sống bình yên của cộng đồng.
Bảo tồn, phát huy giá trị bảo vật quốc gia
Chùa Long Đọi Sơn là ngôi chùa cổ có lịch sử hơn 900 năm, đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, hiện lưu giữ nhiều bảo vật quốc gia có giá trị lớn về văn hóa-lịch sử.
Thời gian qua, phường Tiên Sơn đã phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chuyên môn của Trung ương và tỉnh trong công tác bảo vệ, tu bổ, tôn tạo di tích chùa; tổ chức trưng bày, giới thiệu bộ tượng Kim Cương gắn với hồ sơ khoa học của di tích quốc gia đặc biệt.
Đồng thời, tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của nhân dân về giá trị và trách nhiệm bảo vệ bảo vật quốc gia. Các hoạt động nghiên cứu, kiểm kê, bảo quản hiện vật được phường triển khai thường xuyên.
Ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Tiên Sơn cho biết, địa phương xác định công tác bảo tồn và phát huy giá trị bộ tượng Kim Cương là nhiệm vụ trọng tâm, có ý nghĩa lâu dài.
Trong đó, phường tập trung đẩy mạnh ứng dụng khoa học-công nghệ trong bảo quản, số hóa hiện vật; tăng cường phối hợp nghiên cứu, phục dựng không gian văn hóa Phật giáo thời Lý; gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa, giáo dục truyền thống lịch sử cho các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Theo bà Vũ Thị Thu, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Ninh Bình, với giá trị tiêu biểu, độc đáo của bộ tượng Kim Cương, công tác bảo tồn được tỉnh xác định theo hướng toàn diện, vừa chú trọng gìn giữ hình dáng vật chất của hiện vật, vừa bảo vệ giá trị nguyên gốc, tính xác thực và bối cảnh lịch sử-văn hóa của địa phương.
Trên cơ sở đó, Bảo tàng tỉnh đặc biệt chú trọng kiểm soát các yếu tố về nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, tác động của môi trường tự nhiên; tổ chức kiểm tra, đánh giá định kỳ tình trạng hiện vật nhằm kịp thời phát hiện nguy cơ xuống cấp và có biện pháp xử lý phù hợp.
Bên cạnh đó, Bảo tàng đã xây dựng kế hoạch phối hợp với các đơn vị liên quan hướng dẫn di tích thực hiện số hóa toàn bộ thông tin, tư liệu về bộ tượng; lập hồ sơ khoa học chi tiết phục vụ công tác bảo quản lâu dài, nghiên cứu, trưng bày và giới thiệu giá trị bảo vật quốc gia của bộ tượng một cách bền vững.
Việc bảo vệ, phát huy giá trị của bộ tượng Kim Cương ngày nay không chỉ là gìn giữ một bảo vật quốc gia, mà còn góp phần bảo tồn mạch nối lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của cộng đồng dân cư gắn bó với chùa Long Đọi Sơn qua nhiều thế kỷ. Qua đó, góp phần lan tỏa sâu rộng giá trị độc đáo của bảo vật quốc gia trong đời sống đương đại.
