Từ cổng làng, con đường gạch, cây cầu đá, đình, chùa, giếng nước, cây đa, chợ quê đến những nếp nhà hàng trăm năm tuổi và các lễ hội truyền thống,... tất cả nét đẹp đó đã phản ánh sức sống bền bỉ của bản sắc văn hóa dân tộc trong dòng chảy thời đại.
Điểm khởi đầu đến với làng Nôm là cổng làng cổ với ba chữ “Đồng Cầu Nôm” nổi bật trên vòm cổng. Trải qua nhiều biến thiên của lịch sử, cổng làng vẫn giữ được dáng vẻ bề thế cùng những đường nét chạm khắc tinh xảo.
Bước qua cổng làng sẽ bắt gặp những con đường lát gạch đỏ chạy dọc theo ao làng, bên cạnh đó là những nếp nhà cổ thấp thoáng dưới tán cây xanh; phía xa là cây đa cổ thụ, giếng nước, sân đình mang dấu ấn đặc trưng của làng quê Bắc Bộ.
Theo các bậc cao tuổi, làng Nôm được hình thành từ những năm đầu Công nguyên, đến khoảng thế kỷ 15, làng trở thành nơi quần cư của nhiều dòng họ lớn. Từng có thời gian, người dân nơi đây chủ yếu mưu sinh bằng nghề buôn đồng nát. Sự cần cù, nhạy bén trong lao động đã tạo dựng cuộc sống sung túc, góp phần hình thành nên diện mạo một ngôi làng trù phú với hệ thống đình, chùa, chợ, cầu, cổng làng và nhà cổ được xây dựng quy mô, hài hòa.
Giữa không gian ấy, đình Tam Giang là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng. Đình thờ Đức Thánh Tam Giang, vị tướng có công dưới thời Hai Bà Trưng, sau được nhân dân tôn vinh là vị thần bảo quốc, hộ dân. Công trình được bảo tồn gần như nguyên vẹn lối kiến trúc truyền thống với những mảng chạm khắc gỗ tinh xảo, phản ánh trình độ thẩm mỹ và kỹ thuật của các nghệ nhân xưa.
Bà Vũ Thị Oanh, cán bộ Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng Yên cho biết: Đình Tam Giang được xây dựng trên thế đất đẹp theo quan niệm phong thủy truyền thống. Giá trị nổi bật của di tích không chỉ ở quy mô kiến trúc mà còn ở việc vẫn lưu giữ được khá đầy đủ các cấu kiện gỗ, hệ thống chạm khắc và không gian văn hóa gắn với đời sống cộng đồng qua nhiều thế kỷ.
Rời đình làng, cây cầu đá cổ bắc qua sông Nguyệt Đức hiện ra như một biểu tượng của làng Nôm. Được ghép từ những khối đá lớn với chín nhịp cầu uốn cong, hai bên thành cầu chạm nổi hình đầu rồng, công trình vẫn bền vững sau hơn hai thế kỷ. Không chỉ có giá trị về kiến trúc, cây cầu còn là chứng nhân của những đổi thay nơi miền quê đồng bằng Bắc Bộ.
Qua cầu đá là chợ Nôm và chùa Nôm (Linh Thông cổ tự). Chợ vẫn duy trì họp phiên vào các ngày có số cuối là 1, 4, 6, 9 hằng tháng, lưu giữ nếp giao thương truyền thống của vùng quê Bắc Bộ. Cạnh đó, chùa Nôm nổi tiếng với hơn 100 pho tượng đất nung cổ được bảo tồn gần như nguyên vẹn, góp phần tạo nên giá trị đặc sắc của quần thể di tích.
Làng Nôm hiện còn lưu giữ 4 ngôi nhà cổ có tuổi đời hơn 100 năm. Những nếp nhà năm gian với hệ khung gỗ, sân gạch, vườn cây vẫn được các gia đình gìn giữ như một phần ký ức của dòng họ và quê hương.
Ông Phùng Văn Kiên, chủ nhân một ngôi nhà cổ chia sẻ: Gìn giữ ngôi nhà không đơn giản là lưu giữ tài sản của gia đình mà chính là gìn giữ di sản của cha ông. Chúng tôi mong con cháu hiểu giá trị của những gì thế hệ trước để lại và cùng có trách nhiệm bảo tồn.
Điều làm nên sức sống của làng Nôm không chỉ là những công trình kiến trúc cổ mà còn ở các giá trị văn hóa phi vật thể được bảo lưu trong đời sống cộng đồng. Hội làng diễn ra vào ngày 12 tháng Giêng hằng năm là dịp để con cháu các dòng họ trở về đoàn tụ, cùng thực hành các nghi lễ truyền thống hiếu kính tổ tiên. Nhiều phong tục đẹp như tế xuân, rước sắc phong, rước thánh, múa rối nước... tiếp tục được gìn giữ, trong khi các hủ tục không còn phù hợp đã được loại bỏ.
Đến với làng Nôm hôm nay, điều để lại ấn tượng với du khách chính là sự cổ kính của những công trình kiến trúc, là nhịp sống bình dị, sự chân tình của người dân và cách cộng đồng gìn giữ di sản như một phần của đời sống thường nhật. Chị Nguyễn Thị Thanh, du khách đến từ Hải Phòng cho biết: “Điều khiến tôi yêu thích làng Nôm là cảm giác thanh bình và nguyên vẹn. Đây không đơn thuần là một điểm tham quan mà là nơi giúp mỗi người hiểu hơn về nét văn hóa truyền thống của làng quê Bắc Bộ”.
Năm 2020, quần thể di tích làng Nôm được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Sự ghi nhận đó không chỉ khẳng định giá trị của một quần thể di sản đặc sắc mà còn đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo tồn trong bối cảnh phát triển mới. Bà Phùng Thị Phượng, thôn Đại Đồng chia sẻ: “Chúng tôi mong muốn vừa giữ gìn được không gian văn hóa truyền thống, vừa phát huy giá trị của di tích để phát triển du lịch, nâng cao đời sống người dân”.
Làng Nôm ngày nay là địa chỉ văn hóa của tỉnh Hưng Yên, minh chứng sinh động cho khả năng bảo tồn những giá trị truyền thống trong dòng chảy hiện đại. Khi những viên gạch cũ, cây cầu đá, mái đình, phiên chợ và nếp nhà xưa vẫn hiện diện trong đời sống hằng ngày, đó cũng là lúc những giá trị văn hóa truyền thống của làng quê Việt tiếp tục được gìn giữ, trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần làm giàu bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình phát triển đất nước.
