Chùa Nhẫm Dương, tên chữ là Thánh Quang tự, được khởi dựng từ thời Trần. Nằm dưới chân núi Nhẫm giữa không gian sơn thủy hữu tình, ngôi chùa gắn liền với Thiền phái Tào Động Việt Nam và cuộc đời của Đệ nhất Tổ sư Thủy Nguyệt -Quốc sư Đạo Nam Thông Giác, người có công lớn trong việc truyền bá Phật pháp và tư tưởng nhập thế, hộ quốc an dân. Không chỉ là trung tâm Phật giáo quan trọng, chùa còn chứa đựng nhiều giá trị khảo cổ, lịch sử và văn hóa đặc sắc với hệ thống hang động lưu giữ dấu tích cư trú của người Việt cổ từ thời tiền sử.
Lễ hội truyền thống chùa Nhẫm Dương được tổ chức hằng năm từ ngày 4 đến 7/3 âm lịch tại phường Nhị Chiểu, thành phố Hải Phòng. Không đơn thuần là sinh hoạt tín ngưỡng dân gian, lễ hội còn là dịp tri ân tiền nhân, đồng thời góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Vào sáng sớm ngày chính hội, hàng nghìn tăng ni, phật tử và du khách thập phương tề tựu về chùa trong tiếng chuông ngân vọng giữa vùng non nước linh thiêng. Những dải cờ hội rực rỡ sắc màu hòa cùng hương trầm lan tỏa khiến không gian lễ hội vừa trang trọng vừa gần gũi. Nghi lễ rước nước được xem là phần nghi lễ linh thiêng và độc đáo nhất, mang đậm dấu ấn văn hóa nông nghiệp lúa nước của cư dân vùng Đồng bằng Bắc Bộ.
Đoàn rước với cờ lọng, bát âm, kiệu hoa trong trang phục truyền thống tiến về giếng cổ dưới chân núi để lấy nước thiêng. Theo quan niệm dân gian, nguồn nước nơi đây tượng trưng cho sự thanh khiết, bình an và may mắn. Nước được rước về chùa để thực hiện nghi lễ mộc dục, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Rước nước là một nghi lễ thiêng liêng trong đời sống văn hóa của người Việt, biểu trưng cho nguồn sống, sự sinh sôi, thanh sạch và trường tồn. Nước không chỉ nuôi dưỡng vạn vật mà còn là biểu tượng của đạo lý uống nước nhớ nguồn, là sợi dây kết nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai.
Không khí lễ hội càng thêm sôi động với các hoạt động văn hóa dân gian, như: hát chèo, giao lưu văn nghệ, trò chơi truyền thống và hoạt động trải nghiệm văn hóa cộng đồng. Người dân địa phương chung tay bảo đảm vệ sinh môi trường, giữ gìn cảnh quan và hỗ trợ du khách. Bà Trần Thanh Tâm ở phường Nhị Chiểu chia sẻ: Quần thể di tích chùa Nhẫm Dương không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh mà còn là niềm tự hào về lịch sử, văn hóa của quê hương. Mỗi mùa lễ hội, bà con đều có ý thức tôn tạo cảnh quan, giữ gìn nét đẹp truyền thống để hình ảnh lễ hội ngày càng văn minh, ý nghĩa.
Điểm đặc biệt làm nên giá trị riêng của ngôi chùa chính là hệ thống di sản khảo cổ học phong phú được phát hiện tại khu vực hang động quanh chùa. Trong nhiều năm qua, các nhà khoa học đã tìm thấy hàng nghìn hiện vật quý giá có niên đại trải dài từ thời tiền sử đến các triều đại phong kiến Việt Nam. Sư thầy Thích Diệu Mơ, trụ trì chùa Nhẫm Dương cho biết: “Thánh Quang tự không chỉ là trung tâm Phật giáo cổ mà còn là một khu di tích có lịch sử xuyên suốt từ thời tiền sử đến nay. Trong quá trình trùng tu chùa vào khoảng năm 2000, nhà chùa tình cờ phát hiện nhiều tiền cổ, đồ gốm và di cốt hóa thạch bám trên vách đá. Khi các nhà khoa học nghiên cứu đã xác định đây là hóa thạch động vật cổ và dấu tích cư trú của người tiền sử cách đây hàng vạn năm”.
Một trong những phát hiện quan trọng nhất là 2 chiếc răng hóa thạch của người Homo sapiens có niên đại khoảng từ 30.000 đến 50.000 năm. Đây được xem là bằng chứng khoa học quan trọng khẳng định sự hiện diện sớm của con người tại khu vực núi đá vôi Nhẫm Dương, góp phần làm sáng tỏ lịch sử cư trú của người Việt cổ ở vùng Đông Bắc Bộ.
Ngoài ra, giới khảo cổ còn phát hiện nhiều hóa thạch động vật quý hiếm, như: răng đười ươi, xương thú cổ cùng dấu tích sinh sống của động vật tiền sử trong các hang Thánh Hóa, hang Tối, hang Chuông. Các hiện vật này không chỉ có giá trị khảo cổ mà còn cung cấp dữ liệu khoa học phục vụ nghiên cứu môi trường và hệ sinh thái cổ ở Đông Nam Á. Đặc biệt, hàng loạt công cụ lao động bằng đá và đồng thuộc nhiều thời kỳ lịch sử đã được khai quật như rìu đá, giáo đồng, dao đồng, thạp đồng, chuông đồng, gương đồng và nhiều đồ dùng sinh hoạt cổ. Những hiện vật này phản ánh quá trình phát triển liên tục của cư dân Việt cổ từ thời đại đồ đá đến văn hóa Đông Sơn và các triều đại phong kiến sau này.
Một phát hiện có giá trị đặc biệt khác là bộ sưu tập 728 đồng tiền cổ thuộc khoảng 120 loại tiền khác nhau của Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản và Lào. Điều đó cho thấy từ nhiều thế kỷ trước, khu vực Nhẫm Dương đã có sự giao lưu kinh tế, văn hóa rộng lớn với nhiều quốc gia trong khu vực.
Hiện khu vực chùa còn lưu giữ hàng nghìn hiện vật khảo cổ có giá trị lớn về khoa học và lịch sử. Việc bảo tồn các di sản khảo cổ học không chỉ phục vụ nghiên cứu mà còn góp phần giáo dục truyền thống, nâng cao ý thức gìn giữ di sản văn hóa cho thế hệ trẻ.
