Hiện nay, yêu cầu cấp thiết là tiếp tục hoàn thiện các quy định trên văn bản, quan trọng hơn là đưa thể chế vào cuộc sống thông qua tổ chức thực thi hiệu quả. Trong số các cơ chế mới, cơ chế sandbox được kỳ vọng sẽ trở thành “cánh cửa” mở đường cho công nghệ và mô hình kinh doanh mới, giúp các viện, trường, doanh nghiệp mạnh dạn đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, khoảng cách giữa chủ trương và thực tiễn vẫn còn khá lớn.
Sơ kết một năm sáu tháng thực hiện Nghị quyết số 57- NQ/TW, Bộ Khoa học và Công nghệ chỉ rõ, điểm nghẽn cốt lõi hiện nay không nằm ở nguồn lực hay định hướng phát triển, mà ở khâu tổ chức thực hiện và tư duy quản lý chưa theo kịp yêu cầu đổi mới. Hoạt động khoa học và công nghệ vốn mang tính khám phá, chấp nhận rủi ro để tìm kiếm cái mới nhưng vẫn chủ yếu được quản lý theo tư duy kiểm soát đầu vào hành chính và hạn chế tối đa rủi ro.
Việc lấy tiêu chí “không để thất thoát” làm thước đo cho một lĩnh vực vốn phải chấp nhận khả năng thất bại đã vô tình tạo tâm lý e ngại, sợ sai trong đội ngũ thực thi. Khi cách tiếp cận này chưa thay đổi, người đứng đầu các cơ quan, đơn vị thường lựa chọn phương án an toàn là không quyết định, không thử nghiệm và không đổi mới khiến cho nhiều cơ chế đột phá, trong đó có sandbox chưa thể phát huy hiệu quả như kỳ vọng.
Những vướng mắc này cũng được phản ánh rõ từ thực tiễn phát triển công nghệ lõi của Tập đoàn Phenikaa. Theo doanh nghiệp, có hai điểm nghẽn mà bản thân doanh nghiệp khó có thể tự tháo gỡ. Thứ nhất là chuỗi cung ứng, mặc dù làm chủ công nghệ đến đâu, doanh nghiệp cũng khó đưa sản phẩm vào sản xuất quy mô lớn nếu thiếu một hệ sinh thái cung ứng đồng bộ. Thứ hai là chính sách, với nhiều sản phẩm đổi mới sáng tạo là những sản phẩm hoàn toàn mới, chưa có quy định điều chỉnh cho nên rất cần cơ chế sandbox để được phép triển khai trong thực tế; trong khi đó, các công nghệ lõi như xe tự hành, drone, trí tuệ nhân tạo (AI) hay bán dẫn đều đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn và thời gian hoàn vốn dài, cần có chính sách hỗ trợ phù hợp từ Nhà nước.
Từ thực tiễn nêu trên, Tập đoàn Phenikaa kiến nghị Chính phủ triển khai các nhóm giải pháp theo lộ trình liên hoàn. Trước hết, ưu tiên xây dựng và vận hành hiệu quả cơ chế sandbox, cho phép thử nghiệm có kiểm soát đối với các sản phẩm công nghệ mới như xe tự hành, drone dân sự, AI trong y tế hay thiết bị bán dẫn trong phạm vi địa lý và thời gian xác định, dưới sự giám sát về an toàn trước khi ban hành khung pháp lý chính thức. Đối với các doanh nghiệp khoa học và công nghệ đã được Bộ Khoa học và Công nghệ thẩm định, có thể áp dụng cơ chế fast-track (lối đi ưu tiên) để rút ngắn thời gian cấp phép thử nghiệm. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng đề xuất cơ chế đồng tài trợ giữa Nhà nước và doanh nghiệp nhằm cung cấp nguồn vốn mồi cho giai đoạn từ thử nghiệm (pilot) đến sản xuất loạt nhỏ, qua đó giảm rủi ro tài chính và đẩy nhanh quá trình hoàn thiện, thương mại hóa công nghệ.
Theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW, cơ chế sandbox không chỉ là công cụ tháo gỡ rào cản pháp lý mà còn phải trở thành một “không gian an toàn” để kiểm chứng các công nghệ, mô hình quản lý và chính sách mới trước khi áp dụng rộng rãi.
Từ góc độ các cơ sở nghiên cứu, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tài Tuệ, Giám đốc Phòng thí nghiệm trọng điểm về Địa môi trường và Ứng phó biến đổi khí hậu (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, cùng với việc thiết lập cơ chế sandbox, cần tăng cường quyền tự chủ thực chất cho các viện nghiên cứu và trường đại học. Cơ chế quản lý khoa học hiện nay vẫn nặng về thủ tục hành chính và các khâu thẩm định phức tạp khiến các nhà khoa học phải dành quá nhiều thời gian cho hồ sơ, quy trình thay vì tập trung vào nghiên cứu. Vì vậy, cần đơn giản hóa tối đa thủ tục hành chính, rút ngắn quy trình xét duyệt của các quỹ tài trợ để nguồn lực đến với nhà khoa học kịp thời; đồng thời trao quyền chủ động cho các tổ chức khoa học và nhà nghiên cứu trong lựa chọn hướng nghiên cứu, tổ chức thực hiện và sử dụng kinh phí.
Trên cơ sở đó, Đại học Quốc gia Hà Nội đã đề xuất Chính phủ cho phép triển khai cơ chế sandbox đối với các lĩnh vực công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, vi mạch bán dẫn, thiết bị bay không người lái (UAV) và công nghệ lượng tử. Theo ông, đây sẽ là môi trường thử nghiệm linh hoạt, nơi các ý tưởng đột phá có thể được kiểm chứng, đánh giá và hoàn thiện nhanh chóng mà không bị ràng buộc bởi những quy định pháp lý vốn thường chậm hơn tốc độ phát triển của công nghệ.
Không chỉ các viện nghiên cứu, trường đại học, nhiều địa phương cũng mong muốn sớm có cơ chế cụ thể để mạnh dạn triển khai các mô hình đổi mới sáng tạo. Trong tham luận gửi Hội nghị toàn quốc sơ kết một năm sáu tháng thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh kiến nghị Chính phủ sớm ban hành các quy định hướng dẫn thực hiện cơ chế sandbox theo Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo; đồng thời phân định rõ thẩm quyền giữa Trung ương và địa phương. Đây được xem là điều kiện quan trọng để các địa phương chủ động tổ chức thử nghiệm trong những lĩnh vực công nghệ mới như AI, blockchain, fintech, internet vạn vật (IoT), xe tự hành, điện toán đám mây và nhiều mô hình đổi mới sáng tạo khác.
Để cơ chế này được triển khai hiệu quả, Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất Chính phủ thiết lập một không gian pháp lý an toàn, quy định rõ cơ chế miễn trừ trách nhiệm đối với tổ chức, cá nhân thực hiện đúng thẩm quyền, đúng quy trình, công khai, minh bạch và không vụ lợi nếu phát sinh rủi ro hoặc thiệt hại trong quá trình thử nghiệm. Cùng với đó là vận hành sandbox theo nguyên tắc một đầu mối, một quy trình thống nhất, cắt giảm tối đa khâu tiền kiểm thủ tục hành chính, chuyển mạnh sang giám sát bằng dữ liệu, các mốc kỹ thuật và kết quả đầu ra của sản phẩm.
