Sửa Luật Đo lường: Cắt giảm thủ tục, thúc đẩy chuyển đổi số

Bên cạnh việc tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ cơ chế kiểm soát, trách nhiệm quản lý và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, nhất là trong trường hợp xảy ra gian lận đo lường.

Theo chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình bày Tờ trình về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường. Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải trình bày Báo cáo thẩm tra đối với dự án luật.

Đổi mới phương thức quản lý, giảm gánh nặng thủ tục cho doanh nghiệp

Theo Tờ trình của Chính phủ, sau hơn 15 năm thi hành, Luật Đo lường năm 2011 đã tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động quản lý đo lường, bảo đảm tính chính xác, thống nhất của phép đo trong sản xuất, kinh doanh và đời sống, góp phần bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của khoa học, công nghệ và các phương thức sản xuất, kinh doanh mới, một số quy định của Luật hiện hành đã bộc lộ những hạn chế. Hệ thống pháp luật về đo lường chưa có đầy đủ quy định điều chỉnh hoạt động đo lường trên nền tảng số; cơ chế quản lý còn thiên về kiểm soát hành chính, trong khi việc ứng dụng dữ liệu và đánh giá rủi ro trong kiểm tra nhà nước chưa được phát huy đầy đủ.

Bên cạnh đó, các quy định về kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm và quản lý phương tiện đo chưa theo kịp yêu cầu đổi mới công nghệ, hội nhập quốc tế. Một số thủ tục hành chính vẫn làm phát sinh chi phí tuân thủ, ảnh hưởng đến hoạt động của doanh nghiệp.

Trên cơ sở đó, Chính phủ đề xuất sửa đổi, bổ sung 26 điều của Luật Đo lường, bổ sung một chương về chuyển đổi số trong hoạt động đo lường và bãi bỏ 4 điều.

Điểm đáng chú ý của dự thảo là điều chỉnh phương thức kiểm soát hoạt động đo lường theo hướng tăng cường hậu kiểm, quản lý trên cơ sở đánh giá mức độ rủi ro thay vì áp dụng các biện pháp kiểm tra đồng loạt.

Theo định hướng này, cơ quan quản lý sử dụng thông tin về mức độ rủi ro, lịch sử tuân thủ, kết quả kiểm tra và dữ liệu liên quan để lựa chọn đối tượng, nội dung kiểm tra phù hợp. Việc kiểm tra tập trung hơn vào các lĩnh vực, phương tiện đo có nguy cơ ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng, sức khỏe, an toàn và hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Đối với hoạt động kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm, dự thảo chuyển từ cơ chế đăng ký sang công bố năng lực đối với các tổ chức cung cấp dịch vụ. Việc thay đổi này nhằm giảm thủ tục hành chính, đồng thời gắn trách nhiệm của tổ chức với năng lực và chất lượng dịch vụ đã công bố.

Một nội dung khác có tác động trực tiếp đến doanh nghiệp là việc đơn giản hóa quản lý đối với hàng đóng gói sẵn. Dự thảo đề xuất bãi bỏ thủ tục cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng dấu định lượng đối với hàng đóng gói sẵn nhóm 2, chuyển trọng tâm sang trách nhiệm tự kiểm soát của doanh nghiệp và kiểm tra của cơ quan nhà nước.

Theo tính toán của Chính phủ, việc cắt giảm thủ tục này dự kiến giúp doanh nghiệp tiết kiệm khoảng 400 tỷ đồng chi phí tuân thủ trong 5 năm.

Cùng với cải cách thủ tục, dự thảo bổ sung các quy định về chuyển đổi số trong hoạt động đo lường, trong đó có việc xây dựng, khai thác dữ liệu đo lường, quản lý phương tiện đo trên môi trường số và ứng dụng công nghệ mới phục vụ công tác kiểm tra, giám sát.

Đây cũng là cơ sở để từng bước thay đổi cách thức quản lý, từ kiểm tra chủ yếu dựa trên hồ sơ, thủ tục sang khai thác dữ liệu, theo dõi quá trình tuân thủ và phát hiện nguy cơ vi phạm.

Dự thảo đồng thời điều chỉnh các quy định về quản lý nhà nước theo hướng đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, phân định trách nhiệm giữa các cơ quan Trung ương và địa phương; khuyến khích tổ chức, doanh nghiệp tham gia đầu tư phát triển hạ tầng đo lường, nâng cao năng lực đo lường quốc gia.

Không để giảm thủ tục hành chính làm giảm hiệu quả kiểm soát đo lường

Thẩm tra dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải cho biết, Ủy ban cơ bản tán thành sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Đo lường. Cơ quan thẩm tra đánh giá dự thảo đã bám sát ba nhóm chính sách, hồ sơ được chuẩn bị tương đối đầy đủ, công phu, cơ bản đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến và thông qua tại một kỳ họp.

Tuy nhiên, Ủy ban cho rằng một số nội dung cần được tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện để bảo đảm tính khả thi, nhất là khi chuyển đổi phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm.

Đối với cơ chế quản lý dựa trên đánh giá rủi ro, cơ quan thẩm tra đề nghị quy định rõ nguyên tắc, căn cứ và phương pháp đánh giá, phân loại rủi ro. Các tiêu chí cần được công khai, minh bạch, đồng thời bảo đảm tổ chức, cá nhân có quyền được biết, kiến nghị đối với kết quả đánh giá có liên quan trực tiếp đến mình.

Đáng chú ý, Ủy ban đề nghị làm rõ Chương trình bảo đảm đo lường là cơ chế tự nguyện, không thay thế các nghĩa vụ kiểm soát bắt buộc đối với phương tiện đo nhóm 2. Việc miễn, giảm kiểm tra phải dựa trên kết quả có thể kiểm chứng và tiêu chí công khai; doanh nghiệp không xây dựng chương trình này không mặc nhiên bị xếp vào nhóm rủi ro cao.

Đối với các phương tiện đo có tác động trực tiếp đến sức khỏe, an toàn tính mạng của người dân, cơ quan thẩm tra lưu ý việc áp dụng phương thức kiểm soát thay thế cần được xem xét thận trọng, gắn với hậu kiểm chặt chẽ và cảnh báo rủi ro trên nền tảng số.

Liên quan đến việc chuyển từ đăng ký sang công bố năng lực đối với tổ chức kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm, Ủy ban tán thành chủ trương nhưng đề nghị quy định rõ những nội dung tối thiểu phải công bố, bao gồm lĩnh vực, phạm vi hoạt động, chuẩn và phương tiện kỹ thuật, nhân lực, hệ thống quản lý.

Đồng thời, cần làm rõ hậu quả pháp lý khi phát hiện tổ chức không đáp ứng năng lực đã công bố, cũng như giá trị của những kết quả kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm mà tổ chức đó đã phát hành.

Đối với hàng đóng gói sẵn, cơ quan thẩm tra đề nghị việc bãi bỏ các quy định quản lý và dấu định lượng phải đi kèm công cụ kiểm soát thay thế. Trong đó, doanh nghiệp cần có trách nhiệm thiết lập hệ thống kiểm soát định lượng theo lô, lưu trữ dữ liệu tương ứng với thời hạn sử dụng sản phẩm để phục vụ hậu kiểm.

Một vấn đề khác được Ủy ban lưu ý là tính khả thi của việc phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước về đo lường.

Theo cơ quan thẩm tra, các quy định về phân cấp, phân quyền mới được triển khai hơn một năm kể từ khi sắp xếp theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Trong khi đó, chưa có đánh giá đầy đủ về tổ chức bộ máy, nhân lực chuyên môn, nguồn lực tài chính và điều kiện kỹ thuật để chính quyền các cấp thực hiện nhiệm vụ kiểm tra nhà nước về đo lường.

Vì vậy, Ủy ban đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo bổ sung đánh giá những điều kiện này, đồng thời phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan quản lý, tránh chồng chéo trong hoạt động kiểm tra theo ngành, lĩnh vực và địa bàn.

Một trong những nội dung mới của dự thảo là bổ sung Chương Va về chuyển đổi số trong hoạt động đo lường. Cơ quan thẩm tra tán thành chủ trương này, song cho rằng việc triển khai cần có lộ trình phù hợp, phân loại nghĩa vụ theo từng nhóm đối tượng và bảo đảm an toàn, chất lượng dữ liệu.

Ủy ban đề nghị nghiên cứu chỉ bắt buộc gắn mã quản lý đối với phương tiện đo nhóm 2 và chuẩn đo lường liên quan; các đối tượng khác được khuyến khích thực hiện.

Đối với nghĩa vụ kết nối, cung cấp dữ liệu, cần phân kỳ thực hiện, chỉ bắt buộc kết nối tự động đối với tổ chức được chỉ định và đơn vị cung cấp dịch vụ thiết yếu quy mô lớn. Doanh nghiệp thông thường cần được áp dụng phương thức cung cấp dữ liệu đơn giản, miễn phí.

Đặc biệt, không coi là vi phạm trong trường hợp tổ chức, doanh nghiệp không thể cập nhật dữ liệu do sự cố của nền tảng số.

Về sử dụng dữ liệu đo lường trong kiểm tra và xử lý vi phạm, cơ quan thẩm tra đề nghị phân định rõ dữ liệu được sử dụng làm căn cứ trực tiếp xác định vi phạm hành chính với dữ liệu chỉ phục vụ phân tích, cảnh báo và lựa chọn đối tượng kiểm tra.

Kết quả phân tích, cảnh báo tự động không được sử dụng làm căn cứ duy nhất để kết luận vi phạm; đồng thời phải bảo đảm quyền giải trình của tổ chức, cá nhân và tuân thủ các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Ủy ban cũng đề nghị làm rõ quyền tiếp cận dữ liệu đo lường của người tiêu dùng, trong đó có quyền tra cứu miễn phí tình trạng kiểm định, thông tin tổ chức cung cấp dịch vụ và các vi phạm đã được xác định.

Người sử dụng dịch vụ cần được tiếp cận, trích xuất dữ liệu đo lường liên quan đến mình để sử dụng làm chứng cứ khi khiếu nại hoặc giải quyết tranh chấp. Cùng với đó là trách nhiệm cải chính thông tin, xử lý dữ liệu bị can thiệp, sai lệch và thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh của người dân trên nền tảng số.

Đáng chú ý, cơ quan thẩm tra đề nghị nghiên cứu bổ sung nguyên tắc về trách nhiệm hoàn trả khoản thu thừa, bồi thường cho người tiêu dùng khi xác định được thiệt hại do gian lận đo lường hoặc dẫn chiếu đến pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Có ý kiến đề nghị quy định cơ chế bắt buộc doanh nghiệp cung cấp dịch vụ công ích hoàn trả tiền thu thừa khi xác định sai lệch vượt mức sai số cho phép, không buộc người tiêu dùng phải khởi kiện.

Bên cạnh đó, Ủy ban đề nghị tiếp tục rà soát các quy định liên quan đến phương tiện đo sử dụng phần mềm, việc cập nhật phần mềm, kiểm định và giám sát từ xa; làm rõ phạm vi kiểm soát đối với phần mềm, ứng dụng và giao diện số trung gian dùng để hiển thị hoặc tính toán kết quả đo phục vụ thanh toán trong thương mại điện tử.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị làm rõ nguồn lực đầu tư cho hoạt động đo lường, phân định nội dung do ngân sách nhà nước bảo đảm, nội dung Nhà nước hỗ trợ và những lĩnh vực khuyến khích xã hội hóa; đồng thời rà soát các quy định về hiệu lực thi hành, chuyển tiếp để không làm gián đoạn hoạt động của tổ chức, doanh nghiệp.

Những nội dung này đặt ra yêu cầu vừa đơn giản hóa thủ tục, tạo thuận lợi cho sản xuất, kinh doanh, vừa duy trì các công cụ kiểm soát cần thiết, bảo đảm tính chính xác của hoạt động đo lường và quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng.