Trước đây, sự ra đời của máy ảnh từng cạnh tranh công việc của họa sĩ vẽ chân dung, truyền thần. Ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) lại đưa lao động trí óc vào một khúc quanh tương tự. Khi chi phí tạo ra một văn bản, dòng code hay những trang đồ án thiết kế giảm mạnh, thị trường lao động bước vào giai đoạn tự điều chỉnh khốc liệt: Kỹ năng thao tác rập khuôn được thay thế, nhưng nâng tầm trí tuệ con người về năng lực phán đoán, gu thẩm mỹ và bản lĩnh chịu trách nhiệm.
Và liệu rằng, lịch sử có lặp lại khi nhiếp ảnh từng “đe dọa” hội họa, song cũng là nền móng để hình thành nên nghệ thuật điện ảnh; còn AI hôm nay đang tác động thế nào vào quá trình sắp xếp lại năng lực phù hợp đòi hỏi của thị trường lao động?
Thực tiễn chuyển dịch ngành nghề
Theo chỉ số phơi nhiễm nghề nghiệp với AI tạo sinh (GenAI) do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố năm 2025, cứ bốn lao động toàn cầu có một người làm nghề chịu mức phơi nhiễm nhất định; 3,3% việc làm nằm ở nhóm cao nhất, phần lớn là các nghề văn phòng như nhập liệu, đánh máy, kế toán sổ sách. So với năm 2023, mức phơi nhiễm của các nghề đòi hỏi chuyên môn như biên dịch, lập trình ứng dụng, phân tích tài chính đã tăng. ILO lưu ý đây là mức độ tiếp xúc chứ không phải số việc làm sẽ mất, song cũng cảnh báo nếu nghề không kịp thêm nhiệm vụ mới, việc tự động hóa một phần vẫn có thể kéo nhu cầu tuyển dụng đi xuống.
Tại Ban Tài chính và Đầu tư thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, công việc hằng ngày của anh Lê Ngọc Thụ xoay quanh việc thụ lý, rà soát hồ sơ từ chủ trương đầu tư, báo cáo nghiên cứu khả thi đến kế hoạch lựa chọn nhà thầu. Trước khi có AI, công đoạn ngốn nhiều thời gian nhất là rà soát hiệu lực pháp lý do hệ thống văn bản về đầu tư công và đấu thầu thay đổi liên tục, mỗi câu hỏi tưởng chừng đơn giản có thể tiêu tốn nhiều giờ. Từ khi đưa AI vào làm việc như một “thư ký” chuyên môn, việc so sánh quy định cũ-mới hay dựng khung tờ trình vốn mất cả ngày nay rút xuống còn vài giờ.
Từ khi đưa AI vào làm việc như một “thư ký” chuyên môn, việc so sánh quy định cũ-mới hay dựng khung tờ trình vốn mất cả ngày nay rút xuống còn vài giờ.
Tuy nhiên, dùng AI cũng đối mặt rủi ro khôn lường từ “ảo giác” của chính những công cụ này. Có khi AI tự trích điều khoản không tồn tại hay viện dẫn văn bản đã hết hiệu lực, buộc người xử lý phải duy trì sự cẩn trọng tối đa. Anh Thụ cho biết, mức độ phụ thuộc vào AI tăng rõ ở khâu dự thảo, tổng hợp và rà soát sơ bộ; nhưng nguyên tắc bắt buộc là AI soạn thảo, còn con người phải trực tiếp kiểm chứng và chịu trách nhiệm.
Sự hỗ trợ của AI cũng đang làm thay đổi nhịp độ làm việc trong ngành kiến trúc. Kiến trúc sư Lê Quang Thạch, Giám đốc kiêm Chủ trì thiết kế Công ty cổ phần Nội thất AVALO chia sẻ, ở giai đoạn nghiên cứu dự án và tạo phác thảo minh họa ban đầu, AI giúp tiết kiệm tới một tuần làm việc của một nhân sự, hoàn thành khối lượng công việc của ba người trong 5-7 ngày chỉ với vỏn vẹn một ngày.
Tuy nhiên, tiết kiệm được nhân lực không đồng nghĩa với tăng lợi nhuận, bởi áp lực cạnh tranh với ngày càng nhiều đơn vị áp dụng AI ở mức “sáng tạo bắt chước” cho chi phí chào thầu rất thấp. Dù vậy, anh Thạch khẳng định, AI vẫn chưa thể đọc được các file phần mềm chuyên dụng, và nhất là khó thay thế con người ở các công đoạn đòi hỏi tính chính xác kỹ thuật chuyên ngành hoặc tư duy sáng tạo đúng nghĩa - năng lực cốt lõi của ngành kiến trúc.
Trong lĩnh vực công nghệ thông tin, sức ép cũng đè nặng lên các vị trí gia công lặp lại như viết code cơ bản hay kiểm thử thủ công, bởi một nhân sự am hiểu công cụ AI có thể xử lý khối lượng công việc trước đây cần cả một nhóm. Kỹ sư bảo mật Nguyễn Hồng Quang phân tích, áp lực ở đây mang tính kinh tế chứ không phải trí tuệ, trực tiếp tác động lên ngành gia công phần mềm vốn là trụ cột công nghệ trong nước suốt nhiều năm. Khi chi phí tạo ra thành phẩm thô càng rẻ thì giá trị của năng lực đánh giá và gu thẩm mỹ lại càng đắt; sự dịch chuyển đang hướng về khả năng nhận biết cái gì sai, cần làm gì và dám đứng tên chịu trách nhiệm cho kết quả cuối cùng.
Điểm tựa trí tuệ con người
Thực tế ứng dụng cho thấy AI mạnh ở khả năng lưu trữ, tổng hợp và xử lý logic theo mẫu nhưng thiếu khả năng hiểu bối cảnh lịch sử dự án, quan hệ phối hợp hay hiện trạng thực địa. Đáng chú ý, việc tự động hóa các công việc cấp thấp đang tạo ra một nghịch lý: Năng lực phán đoán và gu thẩm mỹ của người làm nghề không tự nhiên sinh ra, mà cần được tích lũy từ nhiều năm làm những việc cơ bản; nếu lớp nhân sự trẻ mất đi không gian học nghề, thị trường sẽ đối mặt nguy cơ thiếu hụt lực lượng chuyên gia trình độ cao trong tương lai.
Làn sóng AI không tiêu diệt công việc mà nâng mặt bằng chuẩn mực của thị trường lên cao hơn, buộc các cơ sở đào tạo phải chuyển từ việc huấn luyện người thợ làm theo mẫu sang đào tạo nhân lực có tư duy hệ thống và năng lực phản biện.
Đánh giá về bài toán đào tạo và khả năng thích ứng của lực lượng lao động, Tiến sĩ Lê Đại Dương, nguyên giảng viên Đại học Bách khoa Hà Nội nhấn mạnh, làn sóng AI không tiêu diệt công việc mà nâng mặt bằng chuẩn mực của thị trường lên cao hơn, buộc các cơ sở đào tạo phải chuyển từ việc huấn luyện người thợ làm theo mẫu sang đào tạo nhân lực có tư duy hệ thống và năng lực phản biện. Việc làm chủ quy trình, nâng cao khả năng kiểm tra đầu ra, tư duy sáng tạo vượt ra khỏi những gì đã có - những gì được “training”, và quan trọng nhất, bản lĩnh chịu trách nhiệm trước sản phẩm sẽ là yếu tố cốt lõi giúp con người không bị thay thế.
Ranh giới cuối cùng giữa con người và máy móc chính là bản lĩnh chịu trách nhiệm pháp lý và đạo đức. AI có thể tạo ra hàng loạt phương án xử lý trong thời gian ngắn, nhưng không thể đứng tên trình ký hay chịu trách nhiệm trước cơ quan thanh tra, kiểm toán. AI được huấn luyện và có thể làm việc nhanh như một người thợ, nhưng con người phải là thợ cả để nhìn qua là biết chi tiết nào đúng, nét vẽ nào sai và phương án nào thật sự khả thi.
Ranh giới cuối cùng giữa con người và máy móc chính là bản lĩnh chịu trách nhiệm pháp lý và đạo đức.
Nghịch lý nằm ở chỗ, không có thợ cả nào ra đời mà chưa từng làm thợ học việc. Nhìn nhận thẳng thắn về khoảng trống này, kỹ sư Nguyễn Hồng Quang cảnh báo: “Nếu tầng nhân sự học việc biến mất, thế hệ những người có năng lực phán đoán tiếp theo sẽ học nghề ở đâu? Đây là bài toán mà doanh nghiệp, trường học và từng cá nhân phải chủ động giải quyết, thay vì mặc định rằng thị trường sẽ tự lo”. Khi những công việc cơ bản, có vai trò mài giũa tay nghề được giao hoàn toàn cho AI, câu hỏi ai sẽ là thợ cả của 10 năm tới là vấn đề cần được giải đáp trong thị trường nhân lực hiện đại. Nhưng trước đó, người lao động phải tự nâng tầm để làm chủ chuyên môn và kiểm soát toàn bộ sản phẩm cuối cùng. AI giúp rút ngắn thời gian xử lý, nhưng việc phán đoán đúng hướng, giữ gìn gu thẩm mỹ và bảo đảm tính tuân thủ quy định vẫn hoàn toàn phụ thuộc vào bản lĩnh cùng trí tuệ của con người.
