“Nếu chỉ nói riêng sâm Ngọc Linh tự nhiên, đó là thứ gần như đã tuyệt chủng theo một nghĩa nào đó”, anh T, một người dùng lâu năm, khẳng định. Những củ sâm lưu hành trên thị trường hiện nay đều là sâm trồng. Tuy nhiên không phải ai cũng mua được thứ mình cần. Một kg sâm trồng 6-8 năm tuổi, có giá lên tới một trăm triệu đồng, tùy vào cách thức và nơi trồng.
Cuộc săn tìm những củ sâm hoàn hảo vẫn đang tiếp diễn. Nhưng chính ở đây xuất hiện một nghịch lý. Giá trị lớn nhất của sâm nằm ở sự hiếm có. Trong khi đó, để trở thành một ngành kinh tế, nó lại phải được nhân lên, chế biến và xuất hiện ngày càng nhiều hơn trên thị trường.
Khi cây sâm ở trong rừng
Dãy núi Ngọc Linh nằm ở khu vực tiếp giáp giữa tỉnh Quảng Ngãi và thành phố Đà Nẵng ngày nay. Nơi đây có khí hậu ôn đới, mát mẻ quanh năm cùng hệ sinh thái nguyên sinh phong phú. Đặc biệt hơn nữa, đây còn là ngôi nhà của một loại cây, tuy nhỏ bé, nhưng bị săn lùng từ cách đây hàng trăm năm.
Người dân tộc thiểu số vùng Trung Trung Bộ, đặc biệt người Xê Đăng, đã “chấm” thứ củ rừng này như một vị thuốc quý. Họ thường gọi chúng bằng cái tên củ ngải rọm con hay cây thuốc giấu.
“Thuốc giấu” để ám chỉ bí mật của đại ngàn thì rồi cũng đến một ngày bị phát hiện. Năm 1973, dược sĩ Đào Kim Long dẫn đầu một đoàn công tác 4 thành viên lên núi Ngọc Linh tìm các vị thuốc. Cây sâm dưới tán rừng Ngọc Linh lọt vào “mắt xanh” của đoàn. Cũng từ đó chúng trở thành “thuốc giấu” của dân tộc Việt Nam.
Trước năm 2010, sâm Ngọc Linh vẫn là một cái tên tương đối xa lạ với phần lớn người tiêu dùng. Chỉ trong hơn 10 năm trở lại đây, thứ thuốc quý này đã có "cuộc đổ bộ" ngoạn mục về đồng bằng, các đô thị lớn. Những cánh rừng dưới chân núi Ngọc Linh ngày càng chịu nhiều sức ép từ nhu cầu săn tìm dược liệu. Làm thế nào để bảo tồn và nhân lên một nguồn gen đang trở nên khan hiếm, trong khi nhu cầu thị trường ngày càng lớn?
Anh T đem ra một bình rượu sâm Ngọc Linh khoe với khách. Điều đặc biệt là “nhân vật chính” trong bình còn nguyên củ, thân và lá. Trên thị trường, mọi bộ phận của cây sâm Ngọc Linh đều quý và có giá riêng. Nếu chỉ tính lá, không ít nơi đang rao bán 10 triệu VND/kg. Quả và hạt sâm cũng được mua bán trao đổi như một hình thức nhân giống truyền thống. Tuy nhiên, kỹ thuật nuôi cấy mô kết hợp hệ thống Bioreactor đang trở nên phổ biến.
Những năm gần đây, cùng với sự tham gia của các nhà khoa học và doanh nghiệp, bài toán nhân giống sâm Ngọc Linh bắt đầu có lời giải. Các vùng trồng quy mô lớn dần được hình thành. Một số doanh nghiệp có dự án đầu tư dài hạn cho bài toán bảo tồn nguồn gen. Tập đoàn Y dược sâm Ngọc Linh Việt Nam (VKD Group) cho biết đã phát triển từ 36 cây giống gốc thành gần một triệu cây sau một thập kỷ đầu tư và phối hợp nghiên cứu với nhiều đơn vị khoa học.
Tuy nhiên nhân giống sâm Ngọc Linh chỉ là bước đầu tiên. Một ngành kinh tế không thể chỉ dựa vào bán củ tươi. Giá trị lớn hơn nằm trong khâu chế biến, chuyển hóa loài sâm quý hiếm này thành các sản phẩm có khả năng tiếp cận số đông. Tín hiệu đã xuất hiện ở nhiều doanh nghiệp trong ngành. VKD Group vừa công bố kế hoạch triển khai Khu liên hiệp nhà máy dược phẩm tại Vũng Áng (Hà Tĩnh), hướng tới sản xuất tân dược, biệt dược và các sản phẩm bảo vệ sức khỏe từ sâm Ngọc Linh.
Cây sâm đang đổi vai
Rượu đã rót ra ly, anh T vẫn đang tiếp tục câu chuyện về cách sử dụng hiệu quả sâm: “Ngoài ngâm rượu sâm, những ai không uống được có thể ngâm mật ong. Nhưng cũng phải lưu ý ngâm rồi cũng không để lâu được, dược tính sẽ giảm dần”. Ít ai biết rằng chỉ vài chục năm trước, loại dược liệu này vẫn chủ yếu gắn với những chuyến đi rừng của người Xê Đăng và được sử dụng như một vị thuốc trong những lúc đau ốm.
Từ đồ uống, trà thảo dược đến các sản phẩm chăm sóc sức khỏe và mỹ phẩm, “thuốc giấu” đang được đưa vào nhiều chuỗi sản xuất khác nhau. Chỉ riêng VKD Group đã có tới 40 sản phẩm chế biến từ sâm. Nhiều người uống nước sâm, dùng trà sâm hay các sản phẩm từ sâm trước khi tận mắt nhìn thấy một củ sâm Ngọc Linh.
Nếu như trước đây những người dùng "sành" thường phải cất công tìm đến vùng núi Ngọc Linh, thì nay cây sâm đã chủ động tìm đường đến người tiêu dùng thông qua các hệ thống phân phối và thương mại điện tử. Không chỉ thị trường trong nước, một số sản phẩm từ sâm Ngọc Linh cũng đã bắt đầu xuất hiện tại Trung Quốc, Nhật Bản, Nga và nhiều thị trường khác.
Khi vùng nguyên liệu được mở rộng và các dự án chế biến quy mô lớn bắt đầu được triển khai, câu chuyện của cây sâm cũng vượt ra ngoài phạm vi của một loại dược liệu quý. Theo Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, thách thức của ngành sâm hiện nay là hình thành một ngành kinh tế đủ sức cạnh tranh trong nước và quốc tế.
Chén rượu đã hết, vị sâm vẫn còn thoang thoảng nơi đầu lưỡi. Anh T tủm tỉm: "Thuốc quý dùng nhiều cũng không tốt". Trong bình rượu đặt ở góc nhà, cây sâm vẫn còn nguyên củ, nguyên thân, nguyên lá. Chỉ có vai trò của nó là đã khác. Từ "thuốc giấu" của đại ngàn, nó đang từng bước tìm chỗ đứng mới trong đời sống hiện đại.
Những thông tin đáng chú ý về sâm Ngọc Linh
- Tên khoa học: Panax vietnamensis.
- 84 hợp chất saponin đã được ghi nhận.
- 24 saponin có cấu trúc mới.
- Chứa hoạt chất đặc trưng Majonoside R2 (MR2).
- Là loài sâm đặc hữu của Việt Nam.
