Băn khoăn của người sáng tạo
Ba năm trước, Xuân Hương, một kỹ thuật viên trẻ tại Hà Nội, bắt đầu tìm hiểu các công cụ sáng tác âm nhạc dựa trên AI. Ban đầu chỉ là sự tò mò với công nghệ mới, nhưng càng sử dụng, cô càng nhận thấy khả năng hỗ trợ đáng kinh ngạc của AI.
Từ những câu lệnh đơn giản, hệ thống có thể phối khí, hòa âm, thậm chí thể hiện giọng hát theo nhiều phong cách. Đến nay, Xuân Hương đã tạo ra hàng trăm ca khúc. Không ít sản phẩm trong số đó được các doanh nghiệp mua lại để phục vụ hoạt động truyền thông, quảng bá thương hiệu.
“Nếu một ngày xảy ra tranh chấp bản quyền, liệu tôi có được pháp luật bảo vệ hay không? Phần lời có thể do tôi viết, nhưng phần âm nhạc lại được AI hỗ trợ tạo ra. Tôi thật sự không biết quyền sở hữu đối với sản phẩm đó thuộc về ai”, Xuân Hương chia sẻ.
Câu chuyện của Xuân Hương cũng là băn khoăn chung của rất nhiều người đang sử dụng AI trong hoạt động sáng tạo hiện nay. Nếu AI tham gia trực tiếp vào quá trình sáng tạo, ai là tác giả? Người sử dụng AI, người phát triển hệ thống AI hay đơn vị sở hữu nền tảng công nghệ?
Nhiều chuyên gia pháp lý cho rằng, đây là một trong những thách thức lớn nhất mà AI đang đặt ra đối với hệ thống pháp luật hiện hành.
Theo GS, TSKH Hoàng Văn Kiếm, nguyên Chủ tịch Hội đồng Chức danh Giáo sư Nhà nước ngành Công nghệ thông tin, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo Trường đại học Quốc tế Sài Gòn, hệ thống pháp luật sở hữu trí tuệ hiện nay về cơ bản được xây dựng trên nguyên tắc bảo vệ thành quả sáng tạo của con người.
Tuy nhiên, với sự phát triển nhanh chóng của AI, ngày càng nhiều sản phẩm và sáng chế được tạo ra gần như hoàn toàn tự động mà không có sự can thiệp trực tiếp của con người.
“Điều này đặt ra hàng loạt câu hỏi pháp lý. Liệu các sản phẩm do AI tạo ra có thể được bảo hộ như các sáng chế của con người hay không? Nếu có thì ai sẽ là chủ sở hữu quyền này?”, GS, TSKH Hoàng Văn Kiếm đặt vấn đề.
Theo ông, đây cũng là chủ đề đang được Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) nghiên cứu và thảo luận nhằm tìm kiếm các giải pháp pháp lý phù hợp. Một số quốc gia như Anh và Nhật Bản đã bắt đầu đề xuất điều chỉnh Luật Sở hữu trí tuệ để thích ứng với sự phát triển của AI. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có một mô hình hoàn chỉnh và thống nhất được cộng đồng quốc tế chấp nhận.
Hoàn thiện hành lang pháp lý trước những thách thức mới
Sự phát triển nhanh chóng của AI mở ra cơ hội thúc đẩy tăng trưởng kinh tế số, nhưng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung pháp lý để quản lý hiệu quả công nghệ này.
Ông Trần Lê Hồng, Phó Cục trưởng Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, hiện nay thế giới chưa thống nhất được cách xác định chủ sở hữu đối với sản phẩm do AI tạo ra.
Có quan điểm cho rằng, quyền này nên thuộc về đơn vị phát triển AI bởi họ là những người tạo ra công cụ. Nhưng cũng có ý kiến cho rằng người sử dụng AI mới là chủ thể trực tiếp đưa ra yêu cầu, dữ liệu đầu vào và định hướng sáng tạo, nên quyền cần thuộc về họ.
Thực tế còn phức tạp hơn khi phía sau một sản phẩm AI có thể có nhiều chủ thể cùng tham gia. Đó là những người xây dựng thuật toán, nhà phát triển hệ thống, đơn vị sở hữu nền tảng, người cung cấp dữ liệu huấn luyện và cả người sử dụng cuối cùng.
“Chung quanh một sản phẩm do AI tạo ra có rất nhiều lợi ích đan xen. Chính vì vậy, các quốc gia hiện nay vẫn chưa tìm được tiếng nói chung”, ông Trần Lê Hồng nhận định.
Theo ông, Việt Nam hiện lựa chọn cách tiếp cận thận trọng. Các quy định hiện hành chưa khẳng định chấp nhận hay không chấp nhận việc bảo hộ sản phẩm do AI tạo ra mà vẫn vận hành theo nguyên tắc cơ bản của hệ thống sở hữu trí tuệ hiện nay: đối tượng được bảo hộ phải gắn với hoạt động sáng tạo của con người.
Đối với sáng chế, người nộp đơn phải chứng minh AI chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ quá trình sáng tạo chứ không phải là chủ thể tạo ra sáng chế đó.
Tuy nhiên, AI đã được đề cập trong Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) như một định hướng chính sách quan trọng. Điều này thể hiện quan điểm của Việt Nam là khuyến khích phát triển AI, đồng thời từng bước nghiên cứu cơ chế pháp lý phù hợp để giải quyết những vấn đề mới phát sinh.
Một trong những thách thức lớn hiện nay là vấn đề dữ liệu dùng để huấn luyện AI. Theo ông Trần Lê Hồng, Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) cho phép sử dụng dữ liệu phục vụ nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện AI với điều kiện không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền. Tuy nhiên, việc xác định thế nào là “ảnh hưởng bất hợp lý” trên thực tế không hề đơn giản.
Các hệ thống AI hiện nay được huấn luyện trên nguồn dữ liệu khổng lồ gồm văn bản, hình ảnh, âm thanh và nhiều loại dữ liệu khác. Việc xác định nguồn gốc dữ liệu, phạm vi sử dụng cũng như mức độ tác động đến từng chủ thể quyền là bài toán rất khó.
“Nếu bảo hộ quá chặt chẽ và tuyệt đối, AI sẽ rất khó phát triển. Nhưng nếu buông lỏng quản lý, nguy cơ xâm phạm quyền và lợi ích của các chủ thể sở hữu dữ liệu cũng sẽ gia tăng”, ông Hồng cho biết.
Đây cũng là lý do nhiều quốc gia hiện vẫn tiếp tục nghiên cứu, chưa đưa ra những quy định mang tính tuyệt đối đối với vấn đề sử dụng dữ liệu để huấn luyện AI.
Bên cạnh quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp, AI còn làm nảy sinh nhiều thách thức mới liên quan đến dữ liệu cá nhân, quyền nhân thân và việc sử dụng hình ảnh, giọng nói của con người.
Những năm gần đây, nhiều trường hợp hình ảnh hoặc giọng nói của người nổi tiếng bị sao chép để tạo ra các nội dung giả mạo bằng AI đã gây ra không ít tranh cãi.
Theo ông Trần Lê Hồng, hình ảnh cá nhân hiện được bảo vệ theo quy định của Bộ luật Dân sự. Người sử dụng hình ảnh của người khác phải có sự đồng ý của chủ thể. Tuy nhiên, đối với giọng nói, pháp luật hiện nay chưa có những quy định cụ thể tương xứng với tốc độ phát triển của công nghệ AI.
Khi AI có khả năng mô phỏng gần như hoàn hảo giọng nói của một nghệ sĩ hay một cá nhân cụ thể, câu hỏi về phạm vi bảo hộ, quyền khai thác thương mại và trách nhiệm pháp lý sẽ ngày càng trở nên cấp thiết.
Một vấn đề khác cũng đang được giới chuyên môn quan tâm là khả năng AI mô phỏng phong cách sáng tạo của các nghệ sĩ, họa sĩ hay nhà thiết kế nổi tiếng. Theo ông Trần Lê Hồng, pháp luật sở hữu trí tuệ hiện hành bảo hộ tác giả và tác phẩm cụ thể chứ không bảo hộ phong cách sáng tạo.
“Phong cách là phương pháp thể hiện ý tưởng chứ không phải đối tượng được bảo hộ quyền tác giả. Vì vậy, việc AI sử dụng hoặc mô phỏng một phong cách nghệ thuật nhất định chưa thể xem là hành vi xâm phạm bản quyền”, ông Hồng cho biết.
Dù vậy, các chuyên gia cũng cho rằng, sự phát triển nhanh chóng của AI đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với hệ thống pháp luật. Không chỉ vấn đề quyền tác giả, quyền liên quan mà cả quyền nhân thân, quyền đối với dữ liệu cá nhân và cơ chế xác định trách nhiệm pháp lý trong môi trường số đều cần tiếp tục được nghiên cứu và hoàn thiện.
