Theo Báo cáo Dòng chảy pháp luật kinh doanh năm 2025, mới được Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố, trong năm 2025 Quốc hội thông qua số đạo luật gấp gần ba lần năm 2024. Tính chung giai đoạn 2024-2025, tổng cộng 120 đạo luật đã được ban hành, nhiều hơn tổng số luật của tám năm trước cộng lại.
Thường xuyên góp ý với các dự thảo chính sách liên quan hoạt động của doanh nghiệp, bà Đào Thị Thu Huyền, Phó Giám đốc Bộ phận Nhân sự, Trưởng phòng Đối ngoại Canon Việt Nam cho biết, trong năm qua, cơ quan quản lý đã chủ động đối thoại, lắng nghe và tiếp thu ý kiến từ cộng đồng doanh nghiệp.
Những chuyển biến tích cực
Sự thay đổi này diễn ra trong bối cảnh hoạt động xây dựng pháp luật những năm gần đây đang chịu áp lực lớn từ yêu cầu cải cách thể chế và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Trước đây doanh nghiệp thường thụ động, chờ chính sách rồi mới thích ứng. Hiện nay, cả hai bên đã có sự chủ động cân bằng.
Theo bà Huyền, không ít quy định đã được điều chỉnh theo hướng phù hợp hơn với thực tiễn sản xuất, kinh doanh. Dẫn chứng từ quá trình góp ý Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa (sửa đổi), Canon Việt Nam cùng hiệp hội ngành hàng đã kiến nghị không áp dụng cơ chế quản lý chất lượng đối với hàng hóa xuất khẩu tương tự hàng hóa trong nước. Hàng xuất khẩu đã đáp ứng tiêu chuẩn và quy định của thị trường nhập khẩu. Việc phát sinh thêm thủ tục trong nước không có ý nghĩa đối với xuất khẩu. Các kiến nghị này đã được cơ quan soạn thảo xem xét, tiếp thu.
Tương tự, trong quá trình xây dựng Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và các văn bản hướng dẫn liên quan, doanh nghiệp được mời tham gia các hội thảo, tọa đàm ngay từ giai đoạn đầu. Nhiều kiến nghị của doanh nghiệp được tiếp thu rất nhanh.
“Những chuyển biến tích cực trong công tác tham vấn và tiếp thu ý kiến đang góp phần nâng cao chất lượng chính sách, củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp vào nỗ lực cải cách thể chế của Nhà nước”, bà Huyền chia sẻ.
Việc cơ quan quản lý tăng cường tham vấn, tổ chức các cuộc đối thoại chuyên đề và tiếp nhận phản hồi từ thực tiễn đã giúp nhiều quy định mới sát hơn với thực tiễn. Trong một số lĩnh vực như xuất nhập khẩu, tiêu chuẩn chất lượng hay dữ liệu số, các ý kiến góp ý từ doanh nghiệp đã được phản ánh ngay khi hoàn thiện dự thảo thay vì chờ sửa đổi.
Khảo sát 33 đạo luật liên quan trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh cho thấy thời gian soạn thảo trung bình chỉ còn khoảng 221 ngày. Nhiều dự án luật được hoàn thiện trong hơn bốn tháng, thậm chí có trường hợp chưa đầy hai tháng.
Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI, những cải cách đó mang lại kết quả thiết thực. Trong năm 2025, có tới 3.085 quy định kinh doanh được cắt giảm, đơn giản hóa, giúp tiết kiệm hơn 29.300 ngày giải quyết thủ tục cho doanh nghiệp. 89,69% số doanh nghiệp cho rằng, thủ tục trực tuyến dễ thực hiện và 91,18% khẳng định tiết kiệm chi phí so với phương thức truyền thống.
Bên cạnh đó, tính liên thông giữa các cơ quan quản lý nhà nước cũng được cải thiện đáng kể khi hơn 80% số doanh nghiệp cho biết không còn phải đi lại nhiều lần để giải quyết cùng một thủ tục hành chính.
Tăng tính dự báo để doanh nghiệp chủ động thích ứng
Bên cạnh những kết quả tích cực, quá trình cải cách pháp luật cũng bộc lộ một số vấn đề cần lưu ý. Tỷ lệ văn bản được xây dựng theo thủ tục rút gọn tăng mạnh, từ 9% năm 2023 lên 28% năm 2024 và 43% trong năm 2025. Đây vốn là quy trình dành cho các trường hợp đặc biệt, khẩn cấp. Việc áp dụng ngày càng phổ biến làm giảm cơ hội góp ý từ cộng đồng doanh nghiệp.
Đơn cử, Nghị định số 46/2026 hướng dẫn Luật An toàn thực phẩm được xây dựng chủ yếu theo quy trình nội bộ. Khi nghị định được ban hành và có hiệu lực từ ngày 26/1/2026, nhiều doanh nghiệp lúng túng. Theo thống kê của Chi cục Hải quan Thành phố Hồ Chí Minh, đến ngày 4/2/2026, cảng Cát Lái tồn hơn 1.800 container.
Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định tối thiểu 45 ngày để các đối tượng chịu tác động chuẩn bị thực hiện. Nhiều văn bản năm 2025 chỉ có khoảng 15 ngày chuyển tiếp. Một số doanh nghiệp rơi vào tình huống “trở tay không kịp”.
Tình trạng chậm ban hành văn bản hướng dẫn thi hành vẫn diễn ra phổ biến. Theo thống kê của VCCI, với các luật có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 đến ngày 1/4/2026, 82% số văn bản hướng dẫn được ban hành chậm.
Đáng quan ngại hơn cả, khảo sát hơn 30.000 doanh nghiệp tại 53 tỉnh, thành phố, có tới 93% số doanh nghiệp không dự báo được các thay đổi của chính sách pháp luật. Phần lớn doanh nghiệp tiếp cận thông tin dự thảo thông qua báo chí và mạng xã hội thay vì các cổng thông tin chính thức của cơ quan nhà nước.
Khả năng dự báo chính sách có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với doanh nghiệp. Chúng tăng khả năng chủ động điều chỉnh kế hoạch đầu tư, chuẩn bị nguồn lực và tổ chức lại quy trình vận hành của doanh nghiệp. Ngược lại, những thay đổi diễn ra quá nhanh có thể tạo tâm lý thận trọng trong các quyết định kinh doanh dài hạn.
Bà Đào Thị Thu Huyền kiến nghị các cơ quan soạn thảo cần tăng cường đối thoại với doanh nghiệp hơn nữa, đặc biệt là các hiệp hội ngành nghề chịu tác động trực tiếp. Doanh nghiệp cần được tham gia từ sớm, ngay từ khâu xây dựng đề cương, lấy ý kiến, tổ chức hội thảo cho tới quá trình thẩm định văn bản.
Việc kéo dài thời gian lấy ý kiến đối với các dự thảo chính sách quan trọng cũng nên được xem xét. Thời gian góp ý hiện nay nhiều khi quá gấp, các hiệp hội và tổ chức đại diện doanh nghiệp khó tổng hợp ý kiến từ hội viên. Đủ thời gian tham vấn không chỉ giúp nâng cao chất lượng góp ý mà còn hạn chế tình trạng phải sửa đổi liên tục chính sách sau khi ban hành.
Còn theo ông Đậu Anh Tuấn, đối với cải cách thủ tục hành chính, cần chuyển từ việc đo lường bằng số lượng thủ tục cắt giảm sang đánh giá hiệu quả thực chất thông qua các tiêu chí cụ thể. Thời gian thực hiện, chi phí tuân thủ và sự hài lòng của doanh nghiệp, người dân rất đáng xem xét trong trường hợp này.
Chúng ta cần nâng cao năng lực thực thi của bộ máy hành chính các cấp nhằm bảo đảm sự thống nhất giữa chủ trương, chính sách và quá trình triển khai trên thực tế. Cơ quan quản lý nên tiếp tục rà soát, xử lý các điểm nghẽn pháp lý, giúp chính sách sát hơn với nhu cầu của doanh nghiệp và nền kinh tế.
“Mục tiêu cuối cùng của cải cách thể chế, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số không chỉ là số hóa quy trình hay giảm số lượng thủ tục. Chúng cần hướng tới nâng cao trải nghiệm, sự thuận tiện và mức độ hài lòng của cộng đồng doanh nghiệp. Đây mới là thước đo quan trọng nhất đối với hiệu quả của quá trình cải cách”, Phó Tổng Thư ký VCCI nhấn mạnh.
Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI: “Các nỗ lực cải cách thể chế, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh và thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân đã trở thành một trong những động lực quan trọng giúp Việt Nam duy trì mức tăng trưởng GDP khoảng 8,02% trong năm 2025, thuộc nhóm cao nhất khu vực, bất chấp bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều biến động”.
