Diễn biến trái chiều này đang làm dấy lên câu hỏi: Điều gì đang khiến dòng tiền quay lại với tiền mặt?
Theo số liệu mới nhất của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), tỷ lệ tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán tính đến cuối tháng 1/2026 đã tăng lên 11,52%, mức cao nhất trong 3 năm trở lại đây. So với mức đáy 9,48% ghi nhận vào cuối tháng 9/2025, tỷ lệ này đã tăng thêm hơn 2%. Ước tính theo quy mô tổng phương tiện thanh toán, lượng tiền mặt lưu thông trong nền kinh tế đã tăng thêm hơn 360.000 tỷ đồng chỉ trong ba tháng cuối năm 2025 và tháng đầu năm 2026.
Những dấu hiệu bất thường
Thực tế, dòng tiền trong hệ thống ngân hàng đầu năm 2026 cũng xuất hiện nhiều diễn biến đáng chú ý khi một số ngân hàng ghi nhận lượng tiền gửi của khách hàng sụt giảm khá mạnh. Tại Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV), tính đến hết quý I/2026, tiền gửi khách hàng đã giảm khoảng 82.030 tỷ đồng, tương ứng mức giảm 3,69% so với đầu năm.
Tương tự, Ngân hàng TMCP Kỹ thương Việt Nam (Techcombank), Ngân hàng TMCP Tiên Phong (TPBank), Ngân hàng TMCP Sài Gòn Thương Tín (Sacombank)… đều ghi nhận tiền gửi khách hàng sụt giảm trong quý I/2026, với mức giảm từ vài nghìn đến hàng chục nghìn tỷ đồng.
Đáng chú ý, số liệu mới nhất từ NHNN cho thấy hơn 2 triệu tỷ đồng tiền gửi của tổ chức kinh tế đã rút khỏi hệ thống ngân hàng kể từ tháng 10/2025 và đến nay vẫn chưa có dấu hiệu quay trở lại. Tính đến cuối quý I/2026, tiền gửi của khối tổ chức kinh tế chỉ còn khoảng 6 triệu tỷ đồng, thấp hơn gần 4 triệu tỷ đồng so với tiền gửi dân cư.
Đây được xem là diễn biến khá bất thường nếu so với những năm gần đây, khi quy mô tiền gửi của tổ chức kinh tế và dân cư thường ở mức tương đương nhau. Theo các chuyên gia, một trong những nguyên nhân đáng chú ý là việc nhiều hộ kinh doanh và doanh nghiệp có xu hướng rút tiền mặt ra khỏi hệ thống ngân hàng để hạn chế việc dòng tiền bị theo dõi.
Trước đó, trong báo cáo vĩ mô công bố hồi đầu năm, các chuyên gia của Công ty Chứng khoán SHS cũng cho rằng, một trong những nguyên nhân quan trọng khiến dòng tiền mặt chảy ra khỏi hệ thống ngân hàng đến từ sự thay đổi chính sách thuế đối với hộ kinh doanh cá thể.
Cụ thể, từ ngày 1/6/2025, các hộ kinh doanh có doanh thu hơn 1 tỷ đồng mỗi năm bắt buộc phải sử dụng hóa đơn điện tử kết nối với cơ quan thuế và theo lộ trình từ năm 2026 sẽ bỏ hoàn toàn cơ chế thuế khoán. Dù mục tiêu của chính sách là tăng tính minh bạch và siết chặt kỷ luật thuế, nhưng trên thực tế lại vô tình tạo ra tâm lý e ngại ở một bộ phận hộ kinh doanh, khiến họ chuyển sang ưu tiên giao dịch bằng tiền mặt để hạn chế việc dòng tiền bị theo dõi.
Ngay trong nửa đầu tháng 6/2025, tại nhiều đô thị lớn đã xuất hiện tình trạng không ít cửa hàng treo biển chỉ nhận tiền mặt và từ chối thanh toán chuyển khoản. Nhiều cách thức “né” dấu vết giao dịch cũng dần trở nên phổ biến như yêu cầu khách không ghi nội dung chuyển khoản.
Theo SHS, xu hướng tiền mặt tăng có thể cho thấy một phần giao dịch đang có xu hướng dịch chuyển khỏi các kênh thanh toán chính thức.
Nghịch lý của quá trình minh bạch hóa
Trên thực tế, tiền mặt chưa bao giờ biến mất hoàn toàn trong các giao dịch nhỏ lẻ. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là xu hướng “quay về tiền mặt” đang xuất hiện ngay cả ở những nhóm từng chuyển mạnh sang thanh toán điện tử.
Đối với thị trường vàng và ngoại tệ tự do, tiền mặt vẫn là phương thức thanh toán chủ đạo, khiến một lượng lớn dòng tiền bị giữ ngoài hệ thống ngân hàng trong thời gian dài. Với những hộ kinh doanh vốn quen vận hành theo mô hình tiền mặt, việc toàn bộ dòng tiền bị ghi nhận khiến họ cảm thấy mất đi “vùng an toàn”.
Theo các chuyên gia của SHS, xu hướng dòng tiền quay trở lại với tiền mặt đang tạo ra tác động kép đối với nền kinh tế. Một mặt, nó làm suy yếu vòng tuần hoàn vốn trong hệ thống ngân hàng khi lượng tiền nằm ngoài hệ thống ngày càng lớn. Mặt khác, diễn biến này đi ngược với định hướng minh bạch hóa dòng tiền và thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt mà Việt Nam theo đuổi trong nhiều năm qua.
Trước đó, NHNN cho biết, giá trị giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt trong năm 2025 đã gấp khoảng 28 lần GDP, vượt mục tiêu của Đề án phát triển thanh toán không dùng tiền mặt giai đoạn 2021-2025. Thanh toán không dùng tiền mặt vẫn tăng rất mạnh trong những năm gần đây, đặc biệt qua QR Code.
Tuy nhiên, đến quý I/2026 lượng tiền gửi không kỳ hạn (CASA) lại sụt giảm đáng kể tại 23/38 ngân hàng lớn trong quý I/2026. So với cùng kỳ năm trước, nhiều ngân hàng ghi nhận CASA giảm từ 15-30%. CASA suy giảm cũng khiến áp lực huy động vốn của các ngân hàng gia tăng.
Ông Vũ Tuấn Duy, chuyên gia vĩ mô của SHS nhận định, cuối năm 2025, dòng tiền mặt lưu thông tăng vọt như “nước rút khỏi lòng sông trước mùa cạn”. Chính sự dịch chuyển đó khiến thanh khoản VND trong hệ thống trở nên căng thẳng hơn rõ rệt.
Lãi suất qua đêm trên liên ngân hàng biến động mạnh, buộc NHNN phải hỗ trợ thanh khoản thông qua kênh SBV Swap như giai đoạn tháng 12/2025. Ông Duy nhận định, mặt bằng lãi suất huy động cuối năm 2025 và đầu năm 2026 bị đẩy lên liên tục “như một cơ thể phải tự tăng nhịp tim để giữ cho dòng máu được lưu thông”.
Sau cùng thì dòng tiền chỉ ở lại trong hệ thống khi người dân cảm thấy họ an toàn, thuận lợi và có lợi khi tham gia vào hệ thống đó. Nếu không, xu hướng giao dịch bằng tiền mặt có thể sẽ tiếp tục mở rộng, ngay trong giai đoạn Việt Nam đang đẩy mạnh xây dựng nền kinh tế số và tài chính số.
