Triết lý giáo dục trong thời đại thời AI

Triết lý giáo dục là nền tảng định hướng cho bảo đảm và kiểm định chất lượng giáo dục. Nó không chỉ là khẩu hiệu hay niềm tin chung, mà là hệ quy chiếu giá trị chi phối mọi hoạt động quản lý, giảng dạy và học tập.

Đoàn đánh giá ngoài thuộc Trung tâm Kiểm định chất lượng giáo dục Thăng Long tiến hành kiểm định chất lượng một số chương trình đào tạo của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội).
Đoàn đánh giá ngoài thuộc Trung tâm Kiểm định chất lượng giáo dục Thăng Long tiến hành kiểm định chất lượng một số chương trình đào tạo của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội).

Có thể xem xét vai trò này trên ba phương diện:

Thứ nhất, triết lý trả lời cho các câu hỏi căn bản: “Chất lượng để làm gì, cho ai, và dựa trên giá trị nào?” Nếu thiếu triết lý rõ ràng, hoạt động bảo đảm chất lượng dễ rơi vào kỹ trị – đo lường cái dễ đo thay vì cái cần nuôi dưỡng.

Thứ hai, từ triết lý, nhà trường lựa chọn mô hình chất lượng phù hợp: tuân thủ chuẩn tối thiểu, cải tiến liên tục hay hướng đến xuất sắc. Quyết định này chịu ảnh hưởng bởi sứ mạng, tầm nhìn và nguồn lực của từng cơ sở giáo dục, đồng thời chi phối khung kiểm định, tiêu chí đánh giá và văn hóa chất lượng.

Thứ ba, triết lý nuôi dưỡng văn hóa chất lượng. Khi triết lý được chia sẻ rộng rãi, nó tạo nên sự gắn bó, tự giác và trách nhiệm, biến chất lượng thành cam kết nội sinh chứ không chỉ là yêu cầu từ bên ngoài. Đó chính là nền tảng của văn hóa chất lượng trong giáo dục đại học.

Tuy nhiên, thực tiễn tại Việt Nam cho thấy triết lý vẫn chưa được chú trọng đúng mức. Các bộ tiêu chuẩn thường giản lược triết lý thành mục tiêu hay chuẩn đầu ra nhằm tiện cho đo lường, nhưng như vậy lại làm mất đi bản chất giá trị của nó. Hoạt động bảo đảm chất lượng nhiều nơi mang tính hình thức và kỹ trị: chạy theo minh chứng, quy trình kế hoạch – thực hiện – đánh giá – cải tiến, trong khi phần chìm – tức là văn hóa, niềm tin, giá trị và năng lực – ít được quan tâm.

Mối quan hệ giữa triết lýbảo đảm chất lượng là mối quan hệ nền tảng: triết lý định hướng mục tiêu và giá trị; bảo đảm chất lượng là cơ chế thực thi. Khi hai yếu tố này lệch pha, chất lượng dễ bị hiểu nhầm thành việc tối ưu các chỉ số thay vì phát triển con người. Trong bối cảnh AI tác động mạnh mẽ đến giáo dục, nguy cơ đó càng gia tăng. Do vậy, cần đặt ra câu hỏi: AI đang làm thay đổi các triết lý giáo dục truyền thống như thế nào, và kiểm định chất lượng cần điều chỉnh ra sao để vẫn gắn chặt với triết lý nền tảng của giáo dục?

Tác động của AI đến các triết lý giáo dục truyền thống

AI không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn là thách thức triết học sâu sắc. Nó buộc các triết lý giáo dục truyền thống phải tự chứng minh tính thích hợp của mình. AI vừa mở ra khả năng cá nhân hóa học tập, vừa đe dọa các giá trị nhân văn, hiện sinh và khai phóng trong giáo dục.

Với giáo dục khai phóng, mục tiêu là phát triển tư duy và tự do trí tuệ, song năng lực phân tích và đánh giá của AI có thể khiến người học ỷ lại, thay vì tự suy nghĩ. Với giáo dục hiện sinh, trọng tâm là lựa chọn đích thực, nhưng AI lại có xu hướng gợi ý và thay thế quyết định cá nhân. Với giáo dục nhân văn, con người là trung tâm, song khi AI vượt trội về tốc độ và độ chính xác, nguy cơ mất đi bản sắc người là điều hiện hữu. Với giáo dục thực dụng, học đi đôi với hành là cốt lõi, nhưng AI có thể mô phỏng trải nghiệm, rút ngắn quá trình thử – sai, khiến trải nghiệm thật mất đi ý nghĩa phát triển. Với sư phạm phê phán, mục tiêu là nuôi dưỡng tư duy phản biện, nhưng AI có thể củng cố thiên kiến dữ liệu – tái tạo những định kiến vốn có trong lịch sử nhận thức của máy. Cuối cùng, trong truyền thống Nho giáo, nơi tôn sư trọng đạo được xem là gốc rễ, AI làm suy yếu thẩm quyền đạo đức và mối liên hệ thầy – trò vốn mang tính nhân bản sâu sắc.

Tóm lại, trong bối cảnh giáo dục toàn cầu bị chi phối bởi chuẩn hóa, hiệu suất và kết quả đo đếm được, AI dường như là công cụ tối ưu: nhanh, chính xác, cá nhân hóa. Tuy nhiên, cách tiếp cận này có nguy cơ biến người học thành sản phẩm kỹ thuật, đánh mất những trải nghiệm nhân văn - cảm xúc, thẩm mỹ và lựa chọn đạo đức. Giáo dục không thể chỉ đào tạo người "giỏi hơn máy", mà cần nuôi dưỡng con người có năng lực tự do trí tuệ để thoát khỏi "bóng tối" của dữ liệu hóa (đây là nói về AI đề xuất hoặc gợi ý nội dung theo thiên kiến - theo dữ liệu mà nó có làm lạc hướng phản tư của chúng ta) và có trách nhiệm đạo đức.

Tuy nhiên, có ba điều AI không thể thay thế con người:

- Trải nghiệm thực tế: AI chỉ "biết" những gì đã được lưu trữ trong dữ liệu quá khứ, trong khi trải nghiệm của con người diễn ra trong thời gian và không gian sống động, chứa đựng cảm xúc và biến cố không thể tái tạo.

Phản tư và lựa chọn giá trị: AI có thể gợi ý, nhưng lựa chọn tin tưởng, hành động và chịu trách nhiệm là phần thuộc về con người.

- Sáng tạo gắn với bối cảnh: Sự sáng tạo thật sự nảy sinh từ hiểu biết, mong muốn đổi mới và trải nghiệm xã hội cụ thể - điều vượt khỏi giới hạn của dữ liệu.

AI chỉ phát triển tốt khi con người đặt ra những câu hỏi hay và dẫn dắt nó bằng đạo đức. Việc giáo dục người học biết sử dụng AI một cách phản tư chính là bước nâng cao năng lực tự do trí tuệ - nền tảng của triết lý giáo dục hiện đại. Trong thời đại AI, học giỏi không còn là trả lời tốt các câu hỏi, mà là biết đặt ra những câu hỏi tốt. Chỉ khi người học có năng lực tự do trí tuệ và nền tảng đạo đức vững vàng, giáo dục đại học Việt Nam mới có thể đáp ứng tinh thần của Nghị quyết 71- NQ/TW - không chỉ "thực học, thực nghiệp" mà còn là nòng cốt của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Điều đó đòi hỏi một triết lý giáo dục mới - không thay thế cái cũ, mà kết nối, diễn giải và mở rộng chúng trong bối cảnh AI.

Kiểm định dựa trên triết lý

Giáo dục đại học phải trở thành không gian khai phóng - không chỉ về tri thức mà còn về lương tâm và mục đích chung. AI sẽ định hình lại lý do và phương pháp giáo dục, nhưng nếu thiếu nền tảng triết lý, chính AI có thể thay thế giáo dục. Do đó, triết lý cần được thể hiện qua hành động, thông qua: i) Đổi mới sư phạm gắn với giá trị nhân văn; ii) Hệ thống bảo đảm chất lượng bên trong dựa trên triết lý và iii) kiểm định gắn với bản sắc tổ chức.

Bài viết đề xuất khung kiểm định dựa trên triết lý - nghĩa là mỗi cơ sở giáo dục cần được đánh giá trong mối tương quan với triết lý riêng của mình. Cách tiếp cận này kết hợp tiêu chuẩn chung với tiêu chí bối cảnh, giúp các trường xây dựng hệ thống bảo đảm chất lượng phản ánh bản sắc và sứ mệnh riêng. Nhờ vậy, giáo dục không bị đồng nhất hóa mà vẫn giữ được tính đa dạng, sáng tạo và đặc thù - phù hợp với sự phân công sứ mạng trong toàn hệ thống: từ trường quốc gia, trọng điểm đến các trường địa phương và cộng đồng.

Giải pháp không phải là chọn giữa truyền thống và đổi mới, mà là kiến tạo một hệ sinh thái thích ứng - nơi AI, kiểm định, sứ mạng và triết lý đối thoại, bổ sung và làm giàu cho nhau, thay vì loại trừ nhau ■

Có thể bạn quan tâm

Cụ Rua luôn giữ dáng vẻ khiêm nhường, ánh mắt và nụ cười tươi. Ảnh: Cao Giang

Gặp cụ Rua trên đỉnh Tả Phìn

Du lịch bền vững, nền kinh tế không khói chắc chắn không thể không dựa vào nguồn vốn văn hóa và cộng đồng địa phương. Giữ và làm giàu nguồn vốn với tinh thần cộng sinh cùng tâm thế phát triển bền vững là hướng đi sống còn cho mỗi vùng đất.

"Đường vui nay bước thênh thang..."

"Đường vui nay bước thênh thang..."

Ký ức năm Ất Tỵ, trong lòng mỗi người dân Việt, hẳn vẫn sẽ là những cảm xúc bùng nổ cùng niềm tự hào bất diệt, gắn liền với những ngày đại lễ kỷ niệm rực rỡ của dân tộc: 50 năm Ngày Giải phóng hoàn toàn miền nam, thống nhất đất nước; và 80 năm Quốc khánh Việt Nam.

Trong kỷ nguyên AI, vị thế của nhà giáo không hề bị lu mờ mà ngược lại, càng được nâng cao ở khía cạnh định hướng giá trị. Trong ảnh: Giờ học tại Phòng Tin học, Trường THPT Trần Phú-Hoàn Kiếm (Hà Nội). Ảnh Thế Đại

Vị thế người thầy trong kỷ nguyên AI

Lời toà soạn - Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị cùng các chiến lược phát triển giáo dục trong kỷ nguyên số đang mở ra một giai đoạn chuyển dịch sâu sắc đối với ngành Giáo dục và Đào tạo: từ giáo dục truyền thụ sang giáo dục định hướng năng lực, từ người dạy kiến thức sang người dẫn dắt hành trình học tập.

Vai trò của người thầy là không thể thay thế. (Trong ảnh: Giờ học của học sinh Trường tiểu học & trung học cơ sở Phú Cường, tỉnh Hưng Yên).

Chuyển dịch từ người truyền thụ sang người thiết kế

Ngày nay, học sinh có thể yêu cầu AI giải một bài toán tích phân, dịch một đoạn văn cổ phong hay tóm tắt một công trình nghiên cứu chỉ trong vài giây, khiến vai trò truyền thống của người thầy bị thách thức dữ dội. Câu hỏi đặt ra là: Nếu tri thức không còn lợi thế độc quyền, giá trị cốt lõi của nhà giáo sẽ nằm ở đâu?

Không gian nhỏ xinh của Lớp học văn Hạnh phúc, công nghệ cũng đã len lỏi. (Trong ảnh: Thành viên nhóm “Em tập làm nhà văn” đang luyện đọc để chuẩn bị vào phòng thu âm sách nói)

Giữ lấy trái tim yêu người và yêu nghề

Trong căn phòng nhỏ của “Lớp học văn Hạnh phúc” (Hà Nội), cô Hà Việt Anh thường thích ngồi giữa vòng tròn học sinh, lắng nghe các em đọc những mẩu chuyện vừa viết xong. Không bảng đen, không giáo án cứng nhắc, chỉ có những cuốn sổ tay, vài cây bút và những câu chuyện rất đời.

Để trẻ em Việt Nam có thể vững bước trong một tương lai thế giới đầy biến động, chúng ta cần trang bị những hành trang phù hợp cho các em từ hôm nay. (Ảnh UNICEF)

Bộ kỹ năng mới để bước tới một tương lai đầy biến động

Sự xuất hiện của các thế hệ học sinh mới - Gen Z (thế hệ sinh năm 1997 đến 2012) và Gen Alpha (thế hệ sinh năm 2010 - 2024/2025), là những “công dân số” (digital natives) từ khi sinh ra đã làm quen với công nghệ - đang đặt ra những thách thức chưa từng có đối với nền giáo dục truyền thống.

Thông qua cơ chế địa phương tạo lối mở, xã hội đồng hành, các trường trên cả nước có thể được trang bị cơ sở vật chất hiện đại, tốt nhất cho học sinh. (Ảnh Thành Đạt)

Địa phương dẫn dắt, xã hội tiếp sức

Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chính thức ban hành hướng dẫn triển khai thí điểm giáo dục AI trong trường phổ thông, coi đây là bước chuyển trọng tâm trong đổi mới giáo dục thời kỳ mới.

Với Đảng, trọn niềm tin!

Với Đảng, trọn niềm tin!

Lời tòa soạn - Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam kết thúc thành công trong niềm vui đón Xuân mới Bính Ngọ đang về; trong niềm tự hào, kiêu hãnh kỷ niệm Đảng ta tròn 96 tuổi.

Nói chuyện với công nhân ngành than, Tổng Bí thư Tô Lâm chia sẻ, sau Đại hội XIV, việc Đoàn công tác Trung ương đến với anh chị em công nhân mỏ than Quảng Ninh không phải là một hoạt động mang tính nghi lễ, mà xuất phát từ bản chất, cội nguồn và phương pháp lãnh đạo của Đảng. (Ảnh: Thống Nhất - TTXVN)

Đại hội XIV - nơi hội tụ khát vọng và hành động

Thành công của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV đã mang đến niềm tin và kỳ vọng lớn cho toàn dân tộc. Cùng với tầm nhìn đầy khát vọng, sự kiện chính trị trọng đại này ghi dấu ấn bởi những đột phá ở các vấn đề then chốt, trọng yếu để khơi thông mọi nguồn lực phát triển đất nước.

Tập đoàn Viettel luôn đi đầu trong đổi mới sáng tạo và là doanh nghiệp chủ lực tham gia xây dựng hạ tầng logistics quốc gia. (Nguồn: Viettel)

Đặt năng lực thực thi vào trung tâm cải cách

Với định hướng chiến lược rõ ràng, Đại hội XIV đã xác lập tầm nhìn trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045. Để các quyết sách của Đại hội XIV có thể đi đến đích và tạo nền tảng bền vững cho phát triển dài hạn, thách thức cốt lõi nằm ở năng lực thực thi và khả năng chuyển hóa thành kết quả thực chất.

GS,TS Phùng Hữu Phú, nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Lý luận Trung ương

Nghị quyết phải được chuyển hóa tức thì thành hành động thực tiễn

Đại hội XIV của Đảng - dấu mốc mở ra kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc, đã thành công rất tốt đẹp. Vấn đề mang tính sống còn hiện nay là làm thế nào để Nghị quyết của sự kiện chính trị trọng đại này không còn “nằm trên giấy”, mà phải trở thành luồng sinh khí mạnh mẽ, chuyển hóa tức thì thành hành động thực tiễn.

Trung tâm Dữ liệu của CMC Telecom - Data Center đầu tiên tại Việt Nam sở hữu trọn bộ ba chứng chỉ Uptime Tier III (Thiết kế, Xây dựng và Vận hành bền vững) khẳng định năng lực hạ tầng đạt chuẩn quốc tế về độ tin cậy, an toàn và tính sẵn sàng cao. Ảnh: CMC

"Năng lượng mới" cho khát vọng tăng trưởng

Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhiều lần khẳng định vai trò tiên quyết của dữ liệu số - xem đây là tư liệu sản xuất, là đầu vào trọng yếu và là "huyết mạch" nuôi dưỡng nền kinh tế số.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân là lời cam kết đanh thép, nhằm bảo vệ niềm tin của nhân dân. (Ảnh CMC)

Lời đáp cho niềm tin

Chúng ta, những công dân nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, tự hào khi công ước đầu tiên của Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng được mở ký tại Thủ đô Hà Nội (Công ước Hà Nội).

Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương, Giám đốc Trung tâm dữ liệu quốc gia (NDC), Phó Chủ tịch Hiệp hội Dữ liệu quốc gia (NDA)

Bảo đảm dòng chảy liên thông và liền mạch

Để chuyển đổi dữ liệu thành tư liệu sản xuất và động lực cho quá trình phát triển, Việt Nam phải phá “ốc đảo dữ liệu” bằng những phương pháp chuẩn hóa và quản trị thống nhất.

Sinh viên Trường đại học Anh Quốc Việt Nam trao đổi với giảng viên về lĩnh vực dữ liệu số. (Ảnh Thế Đại)

“Xây móng” từ đào tạo nhân lực

Sự bùng nổ của các mô hình ngôn ngữ lớn đã thúc đẩy dữ liệu lên vị trí trung tâm, quyết định sự thành bại của các hệ thống thông minh. Do đó, bài toán đào tạo đội ngũ nhân sự đủ năng lực chưng cất “mỏ vàng” ấy thành tri thức số có giá trị cạnh tranh cũng sẽ đóng vai trò then chốt.

Nhật báo The New York Times cáo buộc OpenAI sử dụng trái phép hàng triệu bài báo để huấn luyện các mô hình AI.

AI - Ai sở hữu, ai được khai thác và phải trả giá?

Khi trí tuệ nhân tạo (AI) bùng nổ với tốc độ vượt xa mọi dự báo, dữ liệu và tri thức - vốn từng là “nhiên liệu thầm lặng” của nền kinh tế số - bất ngờ trở thành tâm điểm của các cuộc tranh chấp pháp lý gay gắt.

Coolmate đặt mục tiêu tăng gấp năm lần doanh thu và đạt mức định giá 1 tỷ USD trước năm 2030.

Bí quyết tiến chắc, mà vẫn tiến nhanh

“Coolmate là thí dụ tiêu biểu cho thế hệ thương hiệu tiêu dùng mới - xây dựng trên nền tảng số, tích hợp chuỗi cung ứng và có khát vọng vươn ra toàn cầu. Chúng tôi tự hào được đồng hành cùng một start-up Việt mang tầm nhìn và tinh thần vượt giới hạn như vậy”, Tổng Giám đốc Quỹ Vertex Growth Fund James Lee nhận định.

Người dân tìm hiểu mô hình nhà ở xã hội, được xây dựng trên đường Lê Thánh Tông, thành phố Hải Phòng. (Ảnh Thu Hằng)

Tăng cơ hội cho người thu nhập thấp

Chính phủ và Quốc hội đã ban hành hàng loạt chính sách đột phá về quy trình phê duyệt dự án, thủ tục lựa chọn chủ đầu tư, cơ chế xác định giá bán, giá thuê, cũng như việc bố trí quỹ đất và ưu đãi tài chính… cho nhà ở xã hội.

Thứ trưởng Xây dựng Nguyễn Văn Sinh

Tạo “luồng xanh”, rút ngắn quy trình

Trao đổi với Nhân Dân cuối tuần, Thứ trưởng Xây dựng Nguyễn Văn Sinh đã nêu ra nhiều giải pháp thúc đẩy các dự án nhà ở xã hội. Trong đó, tạo “luồng xanh”, “luồng ưu tiên” trong quá trình làm thủ tục được coi là điểm nhấn quan trọng, giúp rút ngắn thời gian triển khai các dự án nhà ở xã hội.

Quy định về việc thành lập, hoạt động của Quỹ nhà ở quốc gia.

Niềm hy vọng mới

Quỹ nhà ở quốc gia được thành lập đã mở ra những hy vọng về việc tăng nguồn cung nhà ở xã hội và góp phần ổn định thị trường bất động sản.

Cần sự bình đẳng về quy hoạch cho các dự án nhà ở xã hội. (Ảnh THÀNH ĐẠT)

Giải bài toán quy hoạch quỹ đất

Vấn đề quy hoạch quỹ đất cho nhà ở xã hội tại nhiều địa phương hiện nay vẫn gặp không ít rào cản. Chủ động phân bổ quỹ đất được kỳ vọng sẽ từng bước tháo gỡ nút thắt cho bài toán an sinh đô thị kéo dài nhiều năm qua.

Các ngân hàng tham gia Chương trình tín dụng dành cho người trẻ dưới 35 tuổi đều cân nhắc gia tăng khả năng tiếp cận nguồn vốn vay giá rẻ cho người mua nhà.

Sẵn vốn ưu đãi, vì sao vẫn chậm giải ngân?

Các gói tín dụng ưu đãi được Chính phủ xác định là giải pháp hữu hiệu thúc đẩy phát triển nhà ở xã hội, mở rộng nguồn cung đáp ứng nhu cầu người dân. Tuy nhiên, so quy mô các chương trình tín dụng ưu đãi cho phân khúc này, doanh số giải ngân vẫn chưa được như kỳ vọng.

Một dự án nhà ở xã hội tại Khu đô thị Pháp Vân-Tứ Hiệp (Hà Nội) bị chậm tiến độ. (Ảnh Văn Học)

Hiện thực hóa giấc mơ an cư

Thực tiễn tại một số dự án cho thấy, yêu cầu xác nhận thu nhập đang trở thành rào cản dai dẳng, khiến nhiều người dân bức xúc.

Con đường xuyên qua khu rừng phòng hộ Mũi Cà Mau vừa được tái sinh. (Ảnh NSNA Phương Bằng)

Tiến tới một Việt Nam Xanh

Định giá carbon và phát triển thị trường carbon là một trong năm giải pháp chính, được Chính phủ đề ra nhằm hiện thực hóa mục tiêu đưa mức phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2050, như cam kết tại Hội nghị COP26 (năm 2021).