Triết lý giáo dục trong thời đại thời AI

Triết lý giáo dục là nền tảng định hướng cho bảo đảm và kiểm định chất lượng giáo dục. Nó không chỉ là khẩu hiệu hay niềm tin chung, mà là hệ quy chiếu giá trị chi phối mọi hoạt động quản lý, giảng dạy và học tập.

Đoàn đánh giá ngoài thuộc Trung tâm Kiểm định chất lượng giáo dục Thăng Long tiến hành kiểm định chất lượng một số chương trình đào tạo của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội).
Đoàn đánh giá ngoài thuộc Trung tâm Kiểm định chất lượng giáo dục Thăng Long tiến hành kiểm định chất lượng một số chương trình đào tạo của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội).

Có thể xem xét vai trò này trên ba phương diện:

Thứ nhất, triết lý trả lời cho các câu hỏi căn bản: “Chất lượng để làm gì, cho ai, và dựa trên giá trị nào?” Nếu thiếu triết lý rõ ràng, hoạt động bảo đảm chất lượng dễ rơi vào kỹ trị – đo lường cái dễ đo thay vì cái cần nuôi dưỡng.

Thứ hai, từ triết lý, nhà trường lựa chọn mô hình chất lượng phù hợp: tuân thủ chuẩn tối thiểu, cải tiến liên tục hay hướng đến xuất sắc. Quyết định này chịu ảnh hưởng bởi sứ mạng, tầm nhìn và nguồn lực của từng cơ sở giáo dục, đồng thời chi phối khung kiểm định, tiêu chí đánh giá và văn hóa chất lượng.

Thứ ba, triết lý nuôi dưỡng văn hóa chất lượng. Khi triết lý được chia sẻ rộng rãi, nó tạo nên sự gắn bó, tự giác và trách nhiệm, biến chất lượng thành cam kết nội sinh chứ không chỉ là yêu cầu từ bên ngoài. Đó chính là nền tảng của văn hóa chất lượng trong giáo dục đại học.

Tuy nhiên, thực tiễn tại Việt Nam cho thấy triết lý vẫn chưa được chú trọng đúng mức. Các bộ tiêu chuẩn thường giản lược triết lý thành mục tiêu hay chuẩn đầu ra nhằm tiện cho đo lường, nhưng như vậy lại làm mất đi bản chất giá trị của nó. Hoạt động bảo đảm chất lượng nhiều nơi mang tính hình thức và kỹ trị: chạy theo minh chứng, quy trình kế hoạch – thực hiện – đánh giá – cải tiến, trong khi phần chìm – tức là văn hóa, niềm tin, giá trị và năng lực – ít được quan tâm.

Mối quan hệ giữa triết lýbảo đảm chất lượng là mối quan hệ nền tảng: triết lý định hướng mục tiêu và giá trị; bảo đảm chất lượng là cơ chế thực thi. Khi hai yếu tố này lệch pha, chất lượng dễ bị hiểu nhầm thành việc tối ưu các chỉ số thay vì phát triển con người. Trong bối cảnh AI tác động mạnh mẽ đến giáo dục, nguy cơ đó càng gia tăng. Do vậy, cần đặt ra câu hỏi: AI đang làm thay đổi các triết lý giáo dục truyền thống như thế nào, và kiểm định chất lượng cần điều chỉnh ra sao để vẫn gắn chặt với triết lý nền tảng của giáo dục?

Tác động của AI đến các triết lý giáo dục truyền thống

AI không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn là thách thức triết học sâu sắc. Nó buộc các triết lý giáo dục truyền thống phải tự chứng minh tính thích hợp của mình. AI vừa mở ra khả năng cá nhân hóa học tập, vừa đe dọa các giá trị nhân văn, hiện sinh và khai phóng trong giáo dục.

Với giáo dục khai phóng, mục tiêu là phát triển tư duy và tự do trí tuệ, song năng lực phân tích và đánh giá của AI có thể khiến người học ỷ lại, thay vì tự suy nghĩ. Với giáo dục hiện sinh, trọng tâm là lựa chọn đích thực, nhưng AI lại có xu hướng gợi ý và thay thế quyết định cá nhân. Với giáo dục nhân văn, con người là trung tâm, song khi AI vượt trội về tốc độ và độ chính xác, nguy cơ mất đi bản sắc người là điều hiện hữu. Với giáo dục thực dụng, học đi đôi với hành là cốt lõi, nhưng AI có thể mô phỏng trải nghiệm, rút ngắn quá trình thử – sai, khiến trải nghiệm thật mất đi ý nghĩa phát triển. Với sư phạm phê phán, mục tiêu là nuôi dưỡng tư duy phản biện, nhưng AI có thể củng cố thiên kiến dữ liệu – tái tạo những định kiến vốn có trong lịch sử nhận thức của máy. Cuối cùng, trong truyền thống Nho giáo, nơi tôn sư trọng đạo được xem là gốc rễ, AI làm suy yếu thẩm quyền đạo đức và mối liên hệ thầy – trò vốn mang tính nhân bản sâu sắc.

Tóm lại, trong bối cảnh giáo dục toàn cầu bị chi phối bởi chuẩn hóa, hiệu suất và kết quả đo đếm được, AI dường như là công cụ tối ưu: nhanh, chính xác, cá nhân hóa. Tuy nhiên, cách tiếp cận này có nguy cơ biến người học thành sản phẩm kỹ thuật, đánh mất những trải nghiệm nhân văn - cảm xúc, thẩm mỹ và lựa chọn đạo đức. Giáo dục không thể chỉ đào tạo người "giỏi hơn máy", mà cần nuôi dưỡng con người có năng lực tự do trí tuệ để thoát khỏi "bóng tối" của dữ liệu hóa (đây là nói về AI đề xuất hoặc gợi ý nội dung theo thiên kiến - theo dữ liệu mà nó có làm lạc hướng phản tư của chúng ta) và có trách nhiệm đạo đức.

Tuy nhiên, có ba điều AI không thể thay thế con người:

- Trải nghiệm thực tế: AI chỉ "biết" những gì đã được lưu trữ trong dữ liệu quá khứ, trong khi trải nghiệm của con người diễn ra trong thời gian và không gian sống động, chứa đựng cảm xúc và biến cố không thể tái tạo.

Phản tư và lựa chọn giá trị: AI có thể gợi ý, nhưng lựa chọn tin tưởng, hành động và chịu trách nhiệm là phần thuộc về con người.

- Sáng tạo gắn với bối cảnh: Sự sáng tạo thật sự nảy sinh từ hiểu biết, mong muốn đổi mới và trải nghiệm xã hội cụ thể - điều vượt khỏi giới hạn của dữ liệu.

AI chỉ phát triển tốt khi con người đặt ra những câu hỏi hay và dẫn dắt nó bằng đạo đức. Việc giáo dục người học biết sử dụng AI một cách phản tư chính là bước nâng cao năng lực tự do trí tuệ - nền tảng của triết lý giáo dục hiện đại. Trong thời đại AI, học giỏi không còn là trả lời tốt các câu hỏi, mà là biết đặt ra những câu hỏi tốt. Chỉ khi người học có năng lực tự do trí tuệ và nền tảng đạo đức vững vàng, giáo dục đại học Việt Nam mới có thể đáp ứng tinh thần của Nghị quyết 71- NQ/TW - không chỉ "thực học, thực nghiệp" mà còn là nòng cốt của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Điều đó đòi hỏi một triết lý giáo dục mới - không thay thế cái cũ, mà kết nối, diễn giải và mở rộng chúng trong bối cảnh AI.

Kiểm định dựa trên triết lý

Giáo dục đại học phải trở thành không gian khai phóng - không chỉ về tri thức mà còn về lương tâm và mục đích chung. AI sẽ định hình lại lý do và phương pháp giáo dục, nhưng nếu thiếu nền tảng triết lý, chính AI có thể thay thế giáo dục. Do đó, triết lý cần được thể hiện qua hành động, thông qua: i) Đổi mới sư phạm gắn với giá trị nhân văn; ii) Hệ thống bảo đảm chất lượng bên trong dựa trên triết lý và iii) kiểm định gắn với bản sắc tổ chức.

Bài viết đề xuất khung kiểm định dựa trên triết lý - nghĩa là mỗi cơ sở giáo dục cần được đánh giá trong mối tương quan với triết lý riêng của mình. Cách tiếp cận này kết hợp tiêu chuẩn chung với tiêu chí bối cảnh, giúp các trường xây dựng hệ thống bảo đảm chất lượng phản ánh bản sắc và sứ mệnh riêng. Nhờ vậy, giáo dục không bị đồng nhất hóa mà vẫn giữ được tính đa dạng, sáng tạo và đặc thù - phù hợp với sự phân công sứ mạng trong toàn hệ thống: từ trường quốc gia, trọng điểm đến các trường địa phương và cộng đồng.

Giải pháp không phải là chọn giữa truyền thống và đổi mới, mà là kiến tạo một hệ sinh thái thích ứng - nơi AI, kiểm định, sứ mạng và triết lý đối thoại, bổ sung và làm giàu cho nhau, thay vì loại trừ nhau ■

Có thể bạn quan tâm

Các di tích, cảnh quan thiên nhiên, ao hồ cần có “đời sống của mình” trong không gian đô thị mới. (Ảnh VĂN HỌC)

Tích hợp yếu tố sinh thái vào từng lựa chọn

Ô nhiễm môi trường không chỉ là thách thức trước mắt, mà còn là lực cản lớn đối với mục tiêu phát triển bền vững của Thủ đô. Vì vậy, quy hoạch tổng thể phải bảo đảm yêu cầu rất cao về phát triển xanh cũng như tạo dựng hệ sinh thái phong phú cho đô thị.

Các yếu tố mang tính quyết định cho chuyển đổi xanh, như khoa học công nghệ, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo… cần được đầu tư tương xứng. (Ảnh Thành Đạt)

Thế chân kiềng trong kỷ nguyên xanh

Lời toà soạn - Để đưa nông nghiệp Việt Nam bước vào kỷ nguyên xanh, điều cốt lõi là phải tái định hình vai trò của Nhà nước, doanh nghiệp và người nông dân trong một hệ sinh thái phát triển mới.

Chuyển dịch xanh đang mở ra cơ hội để nông sản Việt Nam tái định vị trên thị trường quốc tế. (Trong ảnh: Trồng sầu riêng cho năng suất cao ở xã Trường Long, TP Cần Thơ). (Ảnh Phương Bằng)

Tháo gỡ nút thắt vốn và đầu tư

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, biến động thị trường khó đoán định, đòi hỏi từ người tiêu dùng cũng cao hơn, nông nghiệp Việt Nam đứng trước yêu cầu phải chuyển dịch xanh, nâng cao giá trị.

TS Trần Công Thắng, Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Tối ưu hóa công cụ chính sách, khơi thông nguồn lực công-tư

Phát triển các công cụ chính sách mới, dựa vào cơ chế thị trường để huy động sự tham gia của toàn xã hội trong phát triển nông nghiệp gắn với bảo vệ môi trường là điều TS Trần Công Thắng, Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhấn mạnh trong cuộc trò chuyện với NDCT.

Cần thúc đẩy mô hình liên kết bốn nhà (Nhà nước-Viện nghiên cứu-Doanh nghiệp-Nông dân) theo chuỗi giá trị. (Ảnh Đạt Thành)

Doanh nghiệp tiên phong nắm lợi thế

Thể chế và hệ sinh thái về chuyển đổi số - xanh của Việt Nam vẫn chưa hoàn thiện cũng như chưa đủ mạnh để phát triển trên diện rộng. Để hóa giải tình trạng này, cần đồng bộ quá trình hoàn thiện thể chế và tài chính xanh, đi đôi hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi, phát triển hạ tầng số.

Các hợp tác xã, tổ hợp tác, thông qua Chương trình FFF có nhiều cơ hội giao lưu, trao đổi để phát triển. (Ảnh FAO Việt Nam)

Ươm mầm sinh kế

Từ những mảnh vườn nhỏ ở Lào Cai, Thái Nguyên hay Phú Thọ, một mô hình mới đang dần hình thành: Nông nghiệp gắn với rừng, với thị trường, với cộng đồng và với tương lai dài hạn.

Bảy mô hình Đề án 1 triệu ha lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long ghi nhận năng suất đều tăng, nâng cao thu nhập cho nông dân từ 4-7,6 triệu đồng/ha. (Ảnh Lê Phương)

Bài toán nâng tầm giá trị hạt gạo

Lúa phát thải thấp giúp nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế, nhưng đồng thời cũng đặt ra bài toán lớn liên quan nguồn vốn và tổ chức canh tác nông nghiệp.

Đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt giúp minh bạch hóa dòng tiền, giảm thất thu thuế, đồng thời bảo đảm an toàn tài chính cho người dân cũng như nền kinh tế. Ảnh: THÀNH ĐẠT

Cuộc đua tốc độ và bảo mật

Lời toà soạn - Theo báo cáo của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt năm 2025 gấp khoảng 28 lần tổng sản phẩm quốc nội (GDP), tương đương hơn 14 nghìn tỷ USD.

Các hoạt động hướng dẫn sử dụng dịch vụ công trực tuyến và phổ biến phương thức thanh toán không dùng tiền mặt (QR code, chuyển khoản) được triển khai mạnh mẽ.

Hướng tới phát triển các hệ sinh thái số

Với tốc độ tăng trưởng hai con số liên tục trong nhiều năm, thanh toán không dùng tiền mặt đã trở thành một phần tất yếu của cuộc sống. Dù mang lại nhiều tiện ích, việc phát triển sản phẩm, dịch vụ ngân hàng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu phải bảo đảm an toàn, bảo mật.

Công cụ tài chính số cơ bản giúp người dân làm quen với tư duy quản lý tài chính.

Tiện lợi và minh bạch hơn

Đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ giúp cơ quan quản lý theo dõi dòng tiền minh bạch hơn, thu hẹp khoảng trống thất thu thuế, mà còn góp phần xây dựng nền tảng dữ liệu quan trọng để phát hiện sớm những giao dịch bất thường, từng bước bảo đảm an toàn tài chính cho người dân cũng như nền kinh tế.

Phần lớn người trẻ lựa chọn các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt. (Ảnh BẢO LONG)

Tăng tốc cuộc cách mạng thanh toán số

Thanh toán không dùng tiền mặt đang khẳng định vị thế ưu việt với tốc độ tăng trưởng ấn tượng tại nhiều địa phương, dần trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống kinh tế hiện đại.

Swish được vinh danh là thương hiệu mạnh nhất Thụy Điển năm thứ 5 liên tiếp.

Nhanh nhưng không buông

Làm sao để chuyển đổi số không chỉ nhanh chóng mà còn nhân văn, không để bất kỳ ai, nhất là người dân vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo bị bỏ lại phía sau?

Công an xã Cẩm Lạc (Hà Tĩnh) kịp thời giúp người dân tránh khỏi một vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng.

Bài toán bảo đảm an toàn cho người dùng

Một giao dịch chuyển tiền hoàn tất trong chưa đầy 10 giây. Cũng trong khoảng thời gian ngắn ngủi đó, nhiều người có thể mất toàn bộ số tiền trong tài khoản khi click vào đường link giả mạo.

Tương lai càng biến chuyển, thanh niên càng cần vững vàng, bản lĩnh với đầy đủ kỹ năng để nắm bắt cơ hội mới. Ảnh: THÀNH ĐẠT

Thích nghi để ghi dấu

LỜI TOÀ SOẠN - Sự phát triển theo cấp số nhân của công nghệ, nhất là trí tuệ nhân tạo, đặt ra câu hỏi: Chúng ta đang chuẩn bị một thế hệ thanh niên thế nào cho một thế giới biến động không ngừng?Để trở thành con người có giá trị, trước hết vẫn phải tùy thuộc vào sự nỗ lực của chính chủ thể.

Giải Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu năm 2025, do Trung ương Đoàn tổ chức quy tụ nhiều thanh niên đạt thành tích cao. (Trong ảnh: Võ Trần Minh Thư - Sáng lập fanpage “Lưu Niên Sử Ký” cùng nhiều dự án số hóa dữ liệu lịch sử).

Hãy trở thành người có giá trị!

Cuộc sống vốn công bằng. Bạn sẽ nhận được những gì mình nỗ lực và cho đi. Đừng bằng lòng với một cuộc sống buồn tẻ, làng nhàng mà hãy cố gắng hoàn thiện bản thân, dấn thân, trải nghiệm để sống một cuộc đời có ích!

Thế hệ thanh niên chủ động, thích ứng nhanh, nhưng cũng nhạy cảm và dễ rơi vào khủng hoảng nếu thiếu định hướng. (Ảnh UNICEF Việt Nam)

Từ thích ứng đến đi đầu

Khi tương lai không còn chỉ là những biến chuyển tuyến tính dễ dự đoán, thanh niên cũng không còn có thể dựa vào những lộ trình an toàn của thế hệ trước.

Đào tạo về năng lực toàn cầu giúp sinh viên không bị giới hạn bởi biên giới địa lý, sẵn sàng tham gia thị trường lao động khu vực và thế giới. (Nguồn FPTU)

Đại học trải nghiệm và lựa chọn “AI First”

Khi trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng làm tốt những công việc từng được xem là “lợi thế của con người”, giáo dục đại học đang đứng trước một câu hỏi căn bản: Dành bốn năm đại học để đạt được kết quả gì?

Với người trẻ mới bước vào thị trường lao động, thách thức lớn nhất không hẳn là thiếu cơ hội, mà là cạnh tranh trong bối cảnh chuẩn đầu vào đang cao hơn.

Lộ trình nghề nghiệp không còn là đường thẳng

Nhiều bạn trẻ gần đây vẫn đặt những câu hỏi trên các kênh tuyển dụng: “Thị trường bây giờ có khó xin việc không?”. Câu trả lời rõ ràng là cơ hội vẫn có, nhưng không còn “dễ” theo cách mà chúng ta từng quen.

Tổ Bầu cử sớm của Vùng 2 Hải quân (khu vực bầu cử số 5, xã Long Sơn, Thành phố Hồ Chí Minh) mang thùng phiếu và vật tư trang bị lên nhà giàn DK1/9. (Ảnh Văn Đường)

Sẵn sàng cho Ngày hội non sông

Đứng trước thời cơ và thách thức khi đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 là dấu mốc để nhân dân trực tiếp gửi gắm kỳ vọng, niềm tin qua lá phiếu, trao quyền cho những đại biểu tiêu biểu, xứng đáng, xứng tầm,...

Điểm niêm yết danh sách cử tri Khu vực bầu cử số 7, Tổ bầu cử số 3, phường Ba Đình, TP Hà Nội. (Ảnh: Thành Đạt)

Mở ra chặng đường phát triển mới của đất nước

Ngày 15/3, cử tri cả nước cùng tham gia vào sự kiện chính trị trọng đại cũng là ngày hội lớn của toàn dân - bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031. Việc bầu ra cơ quan dân cử với sự hình thành bộ máy Nhà nước các cấp, mở ra chặng đường phát triển mới của đất nước.

TS Nguyễn Viết Chức, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội, nay là Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội

Tầm nhìn của đại biểu phải rộng hơn, xa hơn

“Người đại biểu dân cử phải hiểu rằng mình đại diện cho nhân dân, chứ không phải đại diện cho một nhóm lợi ích nào đó. Mọi quyết định, mọi phát biểu đều phải đặt lợi ích của đất nước và nhân dân lên trên hết, trước hết”.

Cả hệ thống chính trị đang tập trung cao độ, rà soát kỹ từng khâu bảo đảm sẵn sàng cho Ngày hội lớn của toàn dân. (Ảnh Đạt Thành)

Trách nhiệm công dân với tương lai đất nước

Diễn ra ngay sau thành công của Đại hội XIV của Đảng, cuộc bầu cử lần này không chỉ là hoạt động chính trị theo quy định của Hiến pháp và pháp luật, mà còn là dịp để mỗi người dân thể hiện quyền làm chủ của mình đối với tương lai đất nước một cách trực tiếp, sinh động và đầy ý nghĩa.

Danh sách cử tri và người ứng cử được niêm yết công khai để người dân theo dõi. Đây là bước quan trọng nhằm bảo đảm tính minh bạch, dân chủ trong công tác bầu cử. (Ảnh Thế Đại)

Đảm trách vai trò cầu nối giữa “ý Đảng với lòng Dân”

Trong giai đoạn phát triển mới, vai trò người đại biểu của nhân dân không chỉ dừng lại ở việc giám sát và tham gia xây dựng pháp luật mà còn phải phát huy cao nhất trí tuệ, bản lĩnh và tinh thần trách nhiệm để tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực phát triển.

Cơ sở vật chất, lực lượng phục vụ bầu cử tại phường Cửa Lò (tỉnh Nghệ An) được chuẩn bị chu đáo, đúng tiến độ, bảo đảm thuận tiện cho cử tri thực hiện quyền bầu cử.

Để mỗi lá phiếu gói trọn niềm tin của cử tri

Khi mỗi phần việc được chuẩn bị chu đáo, mỗi cán bộ nêu cao tinh thần trách nhiệm, thì mỗi lá phiếu của cử tri sẽ thật sự gửi gắm trọn vẹn niềm tin, phản ánh trung thực ý chí và nguyện vọng của nhân dân cả nước.

Chính sách đã có, song cần triển khai hiệu quả trong thực tiễn, giúp văn học phát triển, hội nhập. (Ảnh THÀNH ĐẠT)

Hoàn thiện hệ sinh thái văn học Việt Nam

Lời toà soạn - Nghị định số 350/2025/NĐ-CP của Chính phủ Quy định về khuyến khích phát triển văn học, được ban hành cuối năm 2025, đã đặt viên gạch cho việc xây dựng một hệ sinh thái văn học hoàn thiện hơn, với sự đồng hành của Nhà nước cùng những người cầm bút và xã hội.

Tân hội viên Hội Nhà văn kỳ vọng những chính sách mới trong phát triển văn học. (Ảnh HẢI MIÊN)

“Đường băng” mới đã mở

Với nỗ lực của các thế hệ người cầm bút, nền văn học Việt Nam hiện đại đã tạo nên nhiều thành tựu, ghi dấu ấn riêng trong hành trình phát triển của đất nước, dân tộc.

PGS, TS Nguyễn Đăng Điệp.

Trợ lực người cầm bút

Để có tác phẩm chất lượng cao, mấu chốt là ở chính nhà văn. PGS, TS Nguyễn Đăng Điệp, Chủ tịch Hội đồng Lý luận, phê bình Hội Nhà văn Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Văn học, chia sẻ với Nhân Dân cuối tuần về những giải pháp giúp nhà văn giải phóng năng lượng sáng tạo.