Làn sóng việc làm mới
Nếu như vài năm trước, khi thẩm định hồ sơ vay vốn, một cán bộ tín dụng chủ yếu quan tâm đến năng lực tài chính, phương án kinh doanh và khả năng trả nợ của doanh nghiệp, thì hôm nay, ngày càng nhiều khoản vay phải được đánh giá thêm một tiêu chí mới: Dự án đó tạo ra bao nhiêu phát thải? Có sử dụng năng lượng hiệu quả hay không? Có đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển
bền vững?
Giờ đây, “tiêu chí xanh” đang từng bước trở thành một phần của hoạt động sản xuất, kinh doanh. Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quyết định số 1658/QĐ-TTg ngày 1/10/2021 của Thủ tướng Chính phủ) đã xác định mục tiêu xanh hóa các ngành kinh tế, xanh hóa lối sống và thúc đẩy tiêu dùng bền vững. Điều đó đồng nghĩa với việc hàng nghìn vị trí việc làm truyền thống đang được bổ sung những yêu cầu hoàn toàn mới về kỹ năng, công nghệ và tư duy phát triển bền vững.
Ở góc độ thị trường lao động, đây cũng là thời điểm xuất hiện một làn sóng việc làm mới. Theo phân tích của Ngân hàng Thế giới (World Bank), “việc làm xanh” hiện mới chiếm khoảng 3,6% tổng số việc làm tại Việt Nam, nhưng hơn 40% số việc làm hiện nay có khả năng chuyển đổi theo hướng xanh trong những năm tới. Đáng chú ý, gần 30% việc làm của thanh niên có tiềm năng trở thành việc làm xanh, song tỷ lệ lao động trẻ đang thật sự làm việc trong lĩnh vực này mới chỉ ở mức khoảng 3%. Khoảng cách đó phản ánh một thực tế: Nhu cầu của nền kinh tế đang tăng nhanh hơn tốc độ chuẩn bị của nguồn nhân lực trẻ. Đó vừa là thách thức, vừa là “cửa sổ cơ hội” hiếm có đối với một thế hệ đang bước vào thị trường lao động.
Chính sách mở lối cơ hội
Cơ hội chỉ thực sự trở thành hiện thực khi đi cùng những cơ chế hỗ trợ phù hợp. Đáng nói, hiện nay khởi nghiệp xanh là một trong số rất ít lĩnh vực chạm được cùng lúc ba tầng vốn ưu đãi, bao gồm: Chính sách trong nước, vốn từ các tổ chức phát triển đa phương và vốn thương mại.
Một trong những nền tảng quan trọng là Đề án “Hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc gia đến năm 2025” (Đề án 844) do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Đề án không chỉ thúc đẩy hình thành mạng lưới vườn ươm, trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp và kết nối nhà đầu tư, mà còn tạo điều kiện để nhiều ý tưởng sáng tạo trong các lĩnh vực công nghệ, môi trường và phát triển bền vững được thương mại hóa.
Song song, Đề án “Hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp đến năm 2025” của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã góp phần đưa tinh thần đổi mới sáng tạo vào trường học, giúp nhiều dự án của sinh viên từng bước tiếp cận doanh nghiệp và thị trường. Không ít ý tưởng ban đầu xuất phát từ những cuộc thi khởi nghiệp trong trường đại học đã phát triển thành doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao, vật liệu thân thiện môi trường hay công nghệ số phục vụ phát triển bền vững.
Quỹ Khởi nghiệp Xanh Việt Nam, thành lập từ năm 2019, hỗ trợ đào tạo nhân lực, công nghệ và xúc tiến thị trường cho các dự án khởi nghiệp trong lĩnh vực này. Nguồn vốn từ các tổ chức phát triển đa phương như Quỹ ADB Ventures gần như rất khó tiếp cận với các startup thông thường, nhưng lại có các chính sách cực kỳ hấp dẫn với các ý tưởng khởi nghiệp xanh, với vòng đời của quỹ lên tới 17 năm. Bên cạnh đó, còn kèm theo các hỗ trợ kỹ thuật dành cho các ý tưởng khởi nghiệp giai đoạn sớm.
Đáng chú ý, nhiều tổ chức quốc tế cũng đang dành sự quan tâm lớn tới các doanh nghiệp khởi nghiệp tạo tác động xã hội và môi trường. Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) hay các quỹ đầu tư tác động đã mở thêm nhiều “cánh cửa” để startup Việt Nam tiếp cận nguồn vốn, tư vấn công nghệ và mạng lưới đối tác quốc tế. Điều này cho thấy khởi nghiệp xanh không còn là một xu hướng mang tính phong trào, mà đang dần trở thành một phân khúc đầu tư được thị trường quan tâm.
Nhưng xét cho cùng chính sách chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ vẫn nằm ở khả năng thích ứng của chính thanh niên. Họ cần được trang bị đồng thời tư duy đổi mới sáng tạo, năng lực số và hiểu biết về phát triển bền vững để có thể tạo ra những sản phẩm, dịch vụ đáp ứng yêu cầu của thị trường tuyển dụng mới.
Sức ép chuyển đổi xanh không chỉ buộc doanh nghiệp đầu tư công nghệ hay đổi mới quy trình sản xuất, mà còn kéo theo sự thay đổi trong nhu cầu nhân lực. Từ các doanh nghiệp xuất khẩu, ngân hàng, tập đoàn sản xuất đến các công ty tư vấn, ngày càng nhiều đơn vị tuyển dụng hoặc xây dựng các bộ phận phụ trách ESG, kiểm kê khí nhà kính, quản trị năng lượng, phát triển bền vững hay chuỗi cung ứng xanh. Ngay cả những vị trí vốn quen thuộc như kỹ sư, chuyên viên logistics, cán bộ tín dụng hay quản trị sản xuất cũng được bổ sung thêm yêu cầu về sử dụng năng lượng hiệu quả, giảm phát thải và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường trong hoạt động kinh doanh.
Đây cũng là thách thức lớn đối với nguồn nhân lực, đồng thời mở ra cơ hội đặc biệt cho thế hệ lao động trẻ - những người có khả năng tiếp cận công nghệ nhanh và thích ứng tốt với những chuẩn năng lực mới của nền kinh tế. Nói cách khác, nền kinh tế xanh không chỉ cần những người lao động làm việc trong các ngành “xanh”, mà cần một thế hệ có khả năng làm mọi công việc theo cách xanh hơn, hiệu quả hơn và bền vững hơn.
Quá trình chuyển đổi xanh không chỉ tạo ra một số nghề nghiệp mới, mà đang từng bước định hình lại tiêu chuẩn của hầu hết các nghề nghiệp hiện có. Theo các nghiên cứu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), xu hướng nổi bật hiện nay không chỉ là sự gia tăng của các “việc làm xanh” (green jobs), mà còn là quá trình “xanh hóa việc làm” (greening jobs), khi ngày càng nhiều công việc truyền thống được bổ sung các yêu cầu về kỹ năng xanh và phát triển bền vững.
