Xây dựng phản xạ kiểm chứng thông tin trong kỷ nguyên AI

Sáng 31/7, tại Trường đại học Phenikaa (Hà Nội), Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an) đã phát động Chiến dịch TinAI?, đồng thời ra mắt bản tin “Thật-Giả, kiểm chứng” phối hợp cùng Ban Thời sự Đài Truyền hình Việt Nam. Sự kiện đánh dấu bước khởi đầu của một chiến dịch truyền thông cộng đồng quy mô toàn quốc nhằm nâng cao nhận thức, kỹ năng nhận diện và phòng, chống tin giả trong bối cảnh AI đang làm thay đổi sâu sắc môi trường thông tin số.

Khi ranh giới thật, giả ngày càng mong manh

Phát biểu tại lễ khởi động, Trung tướng Lê Xuân Minh, Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, cho rằng trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản cách con người tạo ra, tiếp cận và lan truyền thông tin.

Theo ông, chưa bao giờ việc tạo ra một bức ảnh, một đoạn video, một giọng nói hay một câu chuyện có sức thuyết phục lại trở nên nhanh chóng và dễ dàng như hiện nay. AI mang đến những cơ hội lớn cho phát triển kinh tế-xã hội, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao chất lượng cuộc sống, nhưng cũng đồng thời tạo ra những thách thức mới đối với môi trường thông tin.

Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở sự gia tăng của tin giả hay các nội dung sai lệch, mà còn ở thực tế rằng ranh giới giữa thật và giả đang ngày càng mờ nhạt. Những gì con người nhìn thấy, nghe thấy hay đọc được trên không gian mạng không còn mặc nhiên đồng nghĩa với sự thật.

Trong bối cảnh ấy, bảo vệ an ninh mạng không chỉ là bảo vệ dữ liệu hay hạ tầng số, mà còn là bảo vệ niềm tin xã hội. Một thông tin sai lệch nếu lan truyền rộng rãi có thể gây tổn hại đến uy tín của cá nhân, doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức; gây hoang mang trong dư luận và ảnh hưởng tới sự phát triển bền vững của đất nước.

Kiểm chứng – năng lực công dân của thời đại mới

Theo Trung tướng Lê Xuân Minh, không có công nghệ nào có thể thay thế hoàn toàn sự tỉnh táo của con người. Cũng không một công cụ hay cơ quan nào đủ khả năng kiểm chứng hàng triệu nội dung được tạo ra và lan truyền mỗi ngày trên không gian mạng.

Giải pháp căn cơ nhất, theo ông, chính là xây dựng văn hóa kiểm chứng trong cộng đồng, để mỗi người dân hình thành thói quen kiểm tra nguồn tin, đối chiếu dữ liệu và cân nhắc trước khi tin tưởng, chia sẻ hoặc hành động dựa trên một thông tin nào đó.

“Đó không chỉ là một kỹ năng số mà đang trở thành một năng lực công dân thiết yếu trong kỷ nguyên AI”, Trung tướng Lê Xuân Minh nhấn mạnh.

Với thông điệp “Kiểm trước tin sau”, Chiến dịch TinAI? được kỳ vọng sẽ hình thành một mạng lưới đồng hành rộng khắp, quy tụ các cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan báo chí, doanh nghiệp công nghệ, nền tảng số, các tổ chức xã hội, nhà sáng tạo nội dung và đông đảo người dân cùng chung tay xây dựng một hệ sinh thái thông tin lành mạnh, nơi sự thật được lan tỏa nhanh hơn và niềm tin được đặt trên nền tảng của sự kiểm chứng.

Tại sự kiện, ông Nguyễn Thanh Lâm, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Tổng Giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam, đã nhấn mạnh vai trò của kỹ năng công dân số trong việc phân biệt thật, giả và ngăn chặn sự lan truyền của thông tin sai lệch.

Ông dẫn lại câu nói nổi tiếng: “Tin thật chưa kịp xỏ giày, tin giả đã đi được nửa vòng trái đất”, để cho thấy tốc độ lan truyền đáng báo động của những thông tin thất thiệt trong đời sống hiện đại.

Theo ông Nguyễn Thanh Lâm, kiểm chứng thông tin không chỉ nhằm phát hiện và loại bỏ cái xấu, mà còn là cách để bảo vệ cái đúng, cái tốt và những giá trị tích cực trong xã hội.

“Chúng ta kiểm chứng không phải chỉ để vạch trần cái xấu, mà còn phải để bảo vệ cái tốt”, ông nhấn mạnh.

Giới thiệu về bản tin “Thật-Giả, kiểm chứng”, lãnh đạo Đài Truyền hình Việt Nam cho biết chương trình sẽ được phát sóng hằng ngày vào lúc 19 giờ 55 phút trên VTV1, cung cấp những nội dung xác minh, phân tích các vụ việc được dư luận quan tâm, nhận diện thủ đoạn tạo dựng và phát tán tin giả, đồng thời hướng dẫn người dân kỹ năng kiểm chứng thông tin bằng các hình thức trực quan, ngắn gọn và dễ tiếp cận.

Mỗi người dùng Internet là một "người gác cổng"

Một trong những điểm nhấn của chương trình là tọa đàm “Xây dựng phản xạ kiểm chứng trong kỷ nguyên AI”, với sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp công nghệ, nhà báo và các nhà sáng tạo nội dung. Các diễn giả cùng chia sẻ góc nhìn về những thách thức mà AI đặt ra đối với môi trường thông tin, cũng như trách nhiệm của từng chủ thể trong việc xây dựng một hệ sinh thái số minh bạch, đáng tin cậy.

Điểm chung được các đại biểu thống nhất là cuộc chiến chống tin giả không thể chỉ dựa vào nỗ lực của cơ quan quản lý hay các tổ chức báo chí. Trong kỷ nguyên AI, mỗi người dùng Internet đều có thể trở thành “người gác cổng” của thông tin nếu hình thành được thói quen kiểm chứng trước khi chia sẻ.

Trung tá, Tiến sĩ Bùi Thị Liên, chuyên gia tâm lý học tội phạm, Học viện An ninh nhân dân, nhấn mạnh mỗi ngày chúng ta phải tiếp nhận một lượng thông tin lớn nên thường sử dụng các "lối tắt tư duy" dựa trên kinh nghiệm, trực giác và thiên kiến nhận thức để sàng lọc thông tin cần thiết và tin cậy. Theo bà, dưới góc độ tâm lý học, phản xạ kiểm chứng là một phản xạ có điều kiện, cần được rèn luyện thường xuyên để hình thành thói quen kiểm tra tính chính xác của thông tin trước khi tin tưởng và chia sẻ.

Nhà báo Nguyễn Kim Hải, đại diện Ban Thời sự - Đài Truyền hình Việt Nam, cũng chia sẻ rằng để tạo ra một bản tin chính xác, quy trình kiểm chứng luôn được thực hiện qua nhiều lớp, từ khâu tiếp nhận, xác minh nguồn tin, đối chiếu dữ liệu đến kiểm duyệt nội dung. Một trong những nguyên tắc cốt lõi của nghề báo là phải lấy tin từ nguồn gốc và thực hiện kiểm tra chéo thông tin.

Đối với người dùng mạng xã hội, vị diễn giả đưa ra lời khuyên ngắn gọn nhưng giàu ý nghĩa: “Hãy chậm lại một chút trước khi chia sẻ”. Đồng thời, bà cũng lưu ý bốn yếu tố quan trọng khi kiểm chứng thông tin, gồm: Nguồn tin, bằng chứng, bối cảnh và động cơ.

Xây dựng văn hóa kiểm chứng trong cộng đồng

Được bảo trợ bởi Bộ Công an, Chiến dịch TinAI? do Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao phối hợp với Liên minh Niềm tin số và Hiệp hội An ninh mạng quốc gia triển khai, cùng sự đồng hành của Tập đoàn Công nghệ Tài chính MoMo và Đài Truyền hình Việt Nam. Với thông điệp "Kiểm trước tin sau", chiến dịch hướng tới hình thành trong cộng đồng một phản xạ mới: Dành thời gian kiểm chứng nguồn tin, bối cảnh và tính xác thực của nội dung trước khi tin tưởng, chia sẻ hay đưa ra quyết định từ thông tin trên không gian mạng.

Theo Ban tổ chức, Chiến dịch TinAI? sẽ được triển khai trên nhiều nền tảng truyền thông, từ báo chí, mạng xã hội đến các nền tảng số, thông qua hàng loạt sản phẩm như video, infographic, bản tin kiểm chứng và các hoạt động truyền thông cộng đồng. Chiến dịch cũng sẽ phối hợp với các địa phương, trường học, doanh nghiệp công nghệ, nhà sáng tạo nội dung và các tổ chức xã hội để lan tỏa kỹ năng nhận diện, kiểm chứng thông tin tới đông đảo người dân.

Một trong những điểm nhấn của chiến dịch là việc huy động mạng lưới nhà sáng tạo nội dung, cơ quan báo chí và cộng đồng cùng lan tỏa thông điệp “Kiểm trước tin sau”, góp phần xây dựng môi trường thông tin số an toàn, minh bạch và đáng tin cậy.

Thông qua Chiến dịch TinAI? và bản tin “Thật-Giả, kiểm chứng”, Ban tổ chức kỳ vọng sẽ từng bước hình thành văn hóa kiểm chứng trong cộng đồng, giúp người dân nâng cao khả năng nhận diện thông tin giả, hạn chế việc vô tình tiếp tay cho những nội dung sai sự thật và cùng chung tay xây dựng một không gian mạng lành mạnh.

Trong kỷ nguyên mà công nghệ có thể tạo ra vô số phiên bản của sự thật, lời nhắc nhở cuối cùng của chiến dịch trở nên đặc biệt ý nghĩa: Công nghệ không thể thay thế con người; một môi trường thông tin an toàn bắt đầu từ ý thức của mỗi cá nhân. Và trước mỗi thông tin xuất hiện trên màn hình, điều cần làm đầu tiên vẫn là: Kiểm trước khi tin.