Từ “quyền truy cập” đến “quyền được bảo vệ”
Theo Reuters, chỉ trong chưa đầy một năm, bản đồ quản trị Internet toàn cầu đã xuất hiện một thay đổi mang tính bước ngoặt. Nếu như suốt hơn hai thập niên qua, các quốc gia chủ yếu tập trung bảo đảm quyền tiếp cận Internet cho mọi công dân thì từ cuối năm 2025 đến nay, trọng tâm đang dịch chuyển sang một mục tiêu mới: Bảo vệ trẻ em khỏi những tác động tiêu cực của môi trường số.
Australia là quốc gia mở màn cho xu hướng này. Ngày 10/12/2025, nước này trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới chính thức cấm người dưới 16 tuổi sử dụng các nền tảng mạng xã hội lớn như Facebook, Instagram, TikTok, Snapchat và YouTube. Luật không xử phạt trẻ em hay cha mẹ mà quy trách nhiệm trực tiếp cho các doanh nghiệp công nghệ nếu để người dưới độ tuổi quy định tạo và duy trì tài khoản.
Sáu tháng sau khi luật có hiệu lực, Chính phủ Australia tiếp tục siết chặt hơn nữa. Ngày 27/6/2026, Canberra thông báo nâng mức xử phạt tối đa đối với các vi phạm có hệ thống từ 49,5 triệu AUD lên 99 triệu AUD (68 triệu USD), đồng thời trao thêm quyền điều tra cho Ủy ban An toàn trực tuyến Australia (eSafety) nhằm yêu cầu các nền tảng cũng như các đơn vị xác minh độ tuổi cung cấp hồ sơ, tài liệu nội bộ để chứng minh việc tuân thủ pháp luật. Thủ tướng Anthony Albanese khẳng định các tập đoàn công nghệ “chưa làm đủ” để bảo vệ trẻ em và cần chịu trách nhiệm tương xứng với quy mô ảnh hưởng của mình. Theo Chính phủ Australia, hơn 5 triệu tài khoản của người dưới 16 tuổi đã bị xóa, vô hiệu hóa hoặc hạn chế kể từ khi lệnh cấm có hiệu lực.
Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy đây không phải một cuộc chiến dễ dàng. Kết quả khảo sát của Trường đại học Newcastle đối với thanh thiếu niên Australia cho thấy, phần lớn trẻ em vẫn tìm được cách vượt qua “rào cản” bằng tài khoản của người lớn, khai báo sai tuổi hoặc sử dụng các công cụ bảo mật. Điều đó khiến Chính phủ Australia lựa chọn hướng tiếp cận mới, đó là thay vì chỉ ban hành quy định thì cần tăng cường năng lực cưỡng chế đối với các doanh nghiệp công nghệ.
Australia không còn là trường hợp đơn lẻ. Ngày 15/6/2026, Chính phủ Anh công bố kế hoạch cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, đồng thời cấm hàng loạt tính năng được coi là có nguy cơ cao như phát trực tiếp (livestream), nhắn tin với người lạ và một số hình thức tương tác trong trò chơi trực tuyến. Anh dự kiến trình dự luật trước cuối năm 2026 để các quy định có hiệu lực từ mùa xuân năm 2027. Cuộc tham vấn toàn quốc trước đó ghi nhận hơn 90% phụ huynh ủng hộ việc nâng độ tuổi tối thiểu lên 16.
Canada cũng nhanh chóng nhập cuộc. Dự luật An toàn Kỹ thuật số được trình ngày 10/6/2026 quy định cấm người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, yêu cầu các nền tảng giảm thiểu nguy cơ phát tán nội dung độc hại, đồng thời mở rộng trách nhiệm đối với các chatbot trí tuệ nhân tạo (AI). Mức phạt dự kiến có thể lên tới 3% doanh thu toàn cầu hoặc 10 triệu CAD (hơn 7 triệu USD) đối với doanh nghiệp vi phạm.
Tại Bắc Âu, Na Uy đang chuẩn bị trình dự luật quy trách nhiệm pháp lý cho các công ty công nghệ trong việc xác minh độ tuổi. Trong khi đó, Pháp, Tây Ban Nha, Đan Mạch cùng nhiều nước Liên minh châu Âu (EU) cũng đang xây dựng các cơ chế “tuổi trưởng thành số”. Ở cấp khu vực, Ủy ban châu Âu (EC) thúc đẩy hệ thống xác minh độ tuổi thống nhất cho toàn EU nhằm hỗ trợ thực thi các quy định mới.
Không chỉ Australia hay nhiều quốc gia châu Âu, xu hướng siết chặt việc trẻ em tiếp cận mạng xã hội cũng đang lan rộng sang nhiều khu vực khác trên thế giới. Chính phủ Malaysia từ năm 2025 đã thúc đẩy xây dựng khuôn khổ pháp lý mới nhằm tăng cường bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, trong đó nghiên cứu quy định giới hạn độ tuổi sử dụng mạng xã hội và yêu cầu các nền tảng áp dụng cơ chế xác minh tuổi hiệu quả hơn.
Indonesia bắt đầu thực thi lệnh cấm người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội từ tháng 3/2026, đồng thời yêu cầu các doanh nghiệp công nghệ chịu trách nhiệm ngăn chặn tài khoản vi phạm. Sự hưởng ứng ngày càng rộng rãi ở châu Á và Bắc Mỹ cho thấy việc tăng cường bảo vệ trẻ vị thành niên trên môi trường số đang trở thành một xu hướng quản trị toàn cầu, vượt ra ngoài phạm vi các quốc gia phương Tây.
Tái định hình quản trị không gian số toàn cầu
Tờ Quan điểm của Nga chỉ ra rằng sự thay đổi mạnh mẽ trong chính sách của nhiều quốc gia không xuất phát từ những tranh luận chính trị đơn thuần mà được thúc đẩy bởi ngày càng nhiều bằng chứng khoa học về tác động của mạng xã hội đối với sự phát triển của trẻ em. Trong gần một thập niên qua, các nghiên cứu từ Mỹ, Anh, Australia và châu Âu đều chỉ ra mối liên hệ giữa việc sử dụng mạng xã hội quá mức với tình trạng lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ, giảm khả năng tập trung, bắt nạt trên mạng, nghiện nội dung ngắn và suy giảm sức khỏe tinh thần ở thanh thiếu niên.
Đặc biệt, các thuật toán đề xuất nội dung đã làm thay đổi bản chất của mạng xã hội. Nếu trước đây các nền tảng chủ yếu kết nối bạn bè thì ngày nay, chúng vận hành dựa trên mục tiêu giữ người dùng trực tuyến càng lâu càng tốt. Điều này khiến trẻ em trở thành nhóm dễ bị tổn thương nhất bởi khả năng tự kiểm soát chưa hoàn thiện.
Giáo sư Jonathan Haidt thuộc Trường đại học New York (Mỹ) cho rằng sự phổ biến của điện thoại thông minh và mạng xã hội góp phần làm gia tăng đáng kể các vấn đề tâm lý ở thế hệ trẻ tại nhiều quốc gia phát triển. Trong khi đó, nhiều chuyên gia của Quỹ Nhi đồng LHQ (UNICEF) nhấn mạnh rằng trẻ em cần được bảo vệ trước những mô hình kinh doanh dựa trên tối đa hóa thời gian sử dụng hơn là lợi ích của người dùng.
Tuy nhiên, giới học thuật cũng không hoàn toàn thống nhất quan điểm. Một số nhà nghiên cứu cảnh báo rằng việc cấm hoàn toàn có thể tạo ra những hệ quả ngoài mong muốn. Một số ý kiến tại Anh nhận định việc cấm mạng xã hội có thể khiến trẻ chuyển sang các nền tảng ít được kiểm soát hơn, đồng thời ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận cộng đồng trực tuyến của những nhóm yếu thế. Các nền tảng như YouTube cũng lập luận rằng lệnh cấm tuyệt đối có nguy cơ đẩy trẻ em sang những dịch vụ không có cơ chế bảo vệ tương đương.
Những lo ngại này không phải không có cơ sở. Nghiên cứu công bố tháng 5/2026 về việc trẻ em Australia vượt qua các hệ thống xác minh độ tuổi cho thấy các em không chỉ tìm cách “lách luật” mà còn nhanh chóng học được cách sử dụng mạng riêng ảo (VPN), tài khoản người lớn hoặc các phương thức xác thực giả… Một nghiên cứu khác về tác động của Đạo luật An toàn trực tuyến tại Anh cũng ghi nhận sau mỗi lần siết chặt xác minh độ tuổi, nhu cầu sử dụng VPN tăng mạnh, kéo theo các lo ngại mới về quyền riêng tư, bảo mật dữ liệu; cho thấy bất kỳ biện pháp quản lý nào cũng cần cân bằng giữa bảo vệ trẻ em với quyền riêng tư cá nhân.
Diễn biến từ Australia, Anh, Canada đến châu Âu cho thấy thế giới đang bước vào giai đoạn mới trong quản trị Internet. Nếu trước đây các Chính phủ chủ yếu yêu cầu nền tảng gỡ bỏ nội dung bất hợp pháp sau khi được đăng tải thì hiện nay yêu cầu đã chuyển sang phòng ngừa ngay từ đầu thông qua xác minh độ tuổi, thiết kế nền tảng an toàn hơn và hạn chế các tính năng có khả năng gây nghiện.
Điều này đồng nghĩa trách nhiệm của các tập đoàn công nghệ cũng thay đổi căn bản. Các doanh nghiệp không còn chỉ là đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian mà ngày càng được xem như những chủ thể phải chịu trách nhiệm xã hội đối với tác động của sản phẩm mình tạo ra. Nhiều nền tảng đã triển khai AI để ước lượng độ tuổi khuôn mặt, kết hợp xác minh giấy tờ tùy thân, phân tích hành vi sử dụng hoặc xác thực thông qua cửa hàng ứng dụng. Song, các công nghệ này vẫn đặt ra nhiều tranh luận về độ chính xác, nguy cơ thu thập dữ liệu sinh trắc học cũng như quyền riêng tư.
Dù còn nhiều tranh luận song có một thực tế rằng các chính phủ ngày càng coi trọng việc bảo vệ sức khỏe thể chất, tinh thần và sự phát triển toàn diện của trẻ vị thành niên.
