Nhưng muốn có những con người như vậy, bên cạnh cơ chế khuyến khích đổi mới, còn phải có cơ chế đủ sức bảo vệ họ trước những rủi ro có thể phát sinh. Quy định số 212-QĐ/TW ngày 17/8/2026 của Bộ Chính trị về kỷ luật tổ chức đảng, đảng viên vi phạm đã mở thêm một cánh cửa quan trọng cho yêu cầu đó.
Có một thực tế đang đặt ra là trong quá trình thúc đẩy đổi mới: Càng yêu cầu cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm thì càng phải chấp nhận rằng không phải mọi quyết định, hành động đều có thể ngay lập tức cho một kết quả hoàn hảo. Nếu mọi rủi ro của đổi mới đều được nhìn nhận đơn thuần bằng kết quả cuối cùng, cứ có thiệt hại hay khi chưa có kết quả cụ thể là quy kết trách nhiệm mà không xem xét đầy đủ động cơ, hoàn cảnh, cách thức ra quyết định và quá trình thực hiện, rất dễ hình thành tâm lý không làm còn hơn làm vì có thể sai. Điều đáng lo không chỉ là cán bộ sai khi làm, mà còn là cán bộ không dám làm vì sợ sai.
Trong thực tế quản lý, những sáng kiến mới thường xuất hiện ở nơi các quy định hiện hành chưa bao quát hết. Người đứng đầu hoặc cán bộ trực tiếp thực hiện phải vận dụng chủ trương, tìm cách tháo gỡ nút thắt, điểm nghẽn, lựa chọn phương án chưa từng được thử nghiệm. Người năng động, sáng tạo thường không bằng lòng với cách làm cũ khi cách làm ấy không còn phù hợp. Họ có thể có tư duy mới lạ, khác số đông, đặt ra những câu hỏi mới và tìm một con đường khác để giải quyết vấn đề.
Sự khác biệt đương nhiên không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với đúng đắn, nhưng nếu từ đó hình thành định kiến, dẫn tới xem nhẹ, hạn chế, thậm chí vô hiệu hóa một con người có năng lực, có những suy nghĩ độc đáo thì tổn thất không chỉ thuộc về cá nhân. Tổ chức mất đi một người có khả năng giải quyết việc khó, bộ máy mất đi một động lực đổi mới và rộng hơn xã hội có thể mất đi một cơ hội phát triển.
Vì vậy, điều quan trọng là phân biệt khuyết điểm cần sửa chữa với năng lực cần phát huy; sai sót cần xử lý với rủi ro của đổi mới; vi phạm vì động cơ cá nhân với hành động xuất phát từ lợi ích chung. Đó là thước đo công bằng đối với người dám nghĩ, dám làm.
Trong quá khứ, đã có những cán bộ, lãnh đạo đơn vị, địa phương khi đứng trước những khó khăn mà cơ chế, chính sách chưa giải quyết được, họ tìm cách vận dụng linh hoạt, thậm chí “xé rào”, làm những việc chưa có tiền lệ để tháo gỡ vướng mắc, tạo ra những kết quả tích cực cho đời sống kinh tế-xã hội.
Nhưng cũng có thể xảy ra nghịch lý: Với một quyết định được đưa ra trong hoàn cảnh cấp bách, nhằm tháo gỡ một điểm nghẽn, tạo ra hiệu quả có thể được nhìn nhận như một sáng kiến, nếu sau đó phát sinh hệ quả ngoài dự kiến, đôi khi có thể được nhìn nhận rất khác khi đặt dưới lăng kính của thanh tra, kiểm tra: những gì “chưa có tiền lệ” nguy cơ có thể bị nhìn thành “không đúng quy định”; sự linh hoạt để giải quyết tình huống rất dễ có thể bị nhìn thành “không tuân thủ quy trình, thủ tục”. Đương nhiên, đặt ra tình huống đó không có nghĩa là hạ thấp vai trò của thanh tra, kiểm tra.
Ngược lại, càng khuyến khích đổi mới, sáng tạo càng phải tăng cường kiểm tra, giám sát. Nhưng cũng không nên chỉ dừng ở việc đối chiếu quy trình, thủ tục mà cùng với đó cũng cần có sự thấu hiểu đối với những khó khăn khách quan mà cán bộ, công chức đang phải đối mặt trong quá trình thực thi công vụ, phải làm rõ hoàn cảnh, mục tiêu, động cơ, thẩm quyền, cách thức kiểm soát rủi ro và việc khắc phục hậu quả; quan trọng nhất là phân định cố ý làm trái để trục lợi với rủi ro phát sinh trong đổi mới vì lợi ích chung.
Công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát không chỉ để phát hiện sai phạm mà còn phải phát hiện cái đúng để bảo vệ, cái mới để nhân rộng, những bất cập của cơ chế để kiến nghị sửa đổi. Khi đó, thanh tra, kiểm tra, giám sát mới thật sự trở thành công cụ bảo đảm kỷ luật, kỷ cương và đồng thời tạo không gian cho đổi mới, góp phần tạo niềm tin cho những người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.
Quy định số 212-QĐ/TW nhấn mạnh khi xem xét kỷ luật phải căn cứ vào nội dung, động cơ, tính chất, mức độ, hậu quả, nguyên nhân vi phạm, hoàn cảnh cụ thể, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ, ý thức tự phê bình, tiếp thu phê bình và kết quả sửa chữa, khắc phục. Đây là cách tiếp cận có ý nghĩa đối với những trường hợp có yếu tố đổi mới, sáng tạo. Bởi giữa một người cố tình làm sai để vụ lợi và một người dám làm một việc mới vì lợi ích chung nhưng trong quá trình thực hiện có thiếu sót, không thể chỉ căn cứ vào một kết quả giống nhau để đánh giá giống nhau.
Đổi mới, sáng tạo không phải là “tấm giấy miễn trừ” trách nhiệm. Người dám nghĩ, dám làm vẫn phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Sáng tạo không đồng nghĩa với tùy tiện; dám đột phá không đồng nghĩa với đứng ngoài kỷ luật; vì lợi ích chung không thể trở thành cái cớ để bỏ qua nguyên tắc. Nhưng ngược lại, kỷ luật khi nhìn nhận vấn đề bằng thái độ khách quan, đa chiều và khoa học cũng không thể trở thành nguy cơ để triệt tiêu sáng tạo.
Một trong những điểm quan trọng của Quy định số 212-QĐ/TW là quy định cụ thể đối với trường hợp tổ chức đảng, đảng viên bị kỷ luật oan, sai. Theo đó, tổ chức đảng đã ra quyết định kỷ luật phải hủy bỏ hoặc thay đổi quyết định cho phù hợp; tổ chức xin lỗi và phục hồi quyền lợi đối với tổ chức đảng, đảng viên bị kỷ luật oan. Nếu tổ chức đảng không thực hiện thì tổ chức đảng cấp trên có thẩm quyền quyết định, đồng thời xem xét trách nhiệm của tổ chức đảng đã ra quyết định kỷ luật oan, sai; nếu có vi phạm đến mức phải kỷ luật thì xử lý theo quy định.
Đây không chỉ là một quy định về kỹ thuật xử lý kỷ luật mà còn là yêu cầu đối với trách nhiệm của chính cơ quan thực thi quyền lực trong việc bảo đảm công bằng. Một quyết định kỷ luật oan, sai không thể chỉ kết thúc bằng một cuộc họp, một dòng “rút kinh nghiệm” hay sự im lặng. Người bị kỷ luật oan có thể mất cơ hội công tác, mất uy tín, mất niềm tin của đồng nghiệp.
Vì vậy, việc hủy bỏ hoặc thay đổi quyết định kỷ luật, xin lỗi và phục hồi quyền lợi có ý nghĩa rất lớn. Nó khẳng định rằng: Đảng nghiêm minh với vi phạm nhưng cũng nghiêm túc bảo vệ sự thật và công bằng. Một cán bộ thật sự dám nghĩ, dám làm phải chấp nhận rằng mình có thể gặp rủi ro. Nhưng họ cũng cần biết rằng nếu bị kết luận oan, sai, họ có cơ chế để được minh oan, xin lỗi và phục hồi quyền lợi. Bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm không phải là bảo vệ cán bộ khỏi mọi sai sót. Điều cần bảo vệ là động lực đổi mới và tinh thần chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.
Đất nước đang cần những người dám bước ra khỏi lối mòn để tìm kiếm những cách làm mới. Điều họ cần không phải là một “tấm giấy miễn trừ”, mà là một thể chế công bằng. Bởi chỉ khi cán bộ tin rằng làm đúng vì lợi ích chung sẽ được bảo vệ, làm sai vì vụ lợi sẽ bị xử lý và nếu bị oan, sai sẽ được trả lại công bằng, thì tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm và dám đột phá mới thật sự có thể trở thành động lực cho phát triển.
