Đô thị trung tâm thành “rốn lũ”
Trong hai tháng 9 và 10, Cần Thơ đã liên tiếp hứng chịu bốn đợt triều cường lớn. Mực nước trên sông Hậu liên tục vượt mức báo động III, kết hợp các trận mưa lớn khiến nhiều tuyến đường và khu vực trung tâm nội ô bị ngập sâu. Các trục đường huyết mạch như Phan Đình Phùng, Lê Hồng Phong, Bùi Hữu Nghĩa, Nguyễn Văn Cừ... ngập lụt kéo dài. Riêng tại tuyến đường Cách Mạng Tháng Tám, nước ngập sâu từ 30-50 cm, làm hàng loạt phương tiện chết máy, giao thông ùn tắc nghiêm trọng nhiều giờ liền.
Không dừng lại ở đó, nước tràn vào các khu dân cư và trường học, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt và học tập. Đặc biệt, khu vực chợ Bình Thủy (phường Bình Thủy) và công viên Bến Ninh Kiều ngập rất sâu, trở thành “rốn lũ” nhiều năm qua. Bà Phan Ngọc Dịu, tiểu thương kinh doanh tại chợ Bình Thủy chia sẻ: “Nước dâng hai đợt mỗi ngày vào sáng và chiều khiến việc buôn bán trở nên vô cùng khó khăn, chợ gần như vắng khách. Do địa hình khu vực này thấp nên nước tràn về rất nhanh và ngập sâu hơn nửa mét, nhiều thời điểm ngập gần một mét. Tình trạng này cứ lặp đi lặp lại hằng năm, tôi chỉ mong chính quyền sớm có giải pháp chống ngập hiệu quả”.
Theo Sở Xây dựng, nguyên nhân ngập lụt ngày càng phức tạp chủ yếu là do triều cường dâng cao kết hợp mưa lớn. Cao trình của nhiều tuyến đường còn thấp, năng lực tiêu thoát nước chưa đáp ứng kịp thời khi hai yếu tố trên diễn ra cùng lúc. Chẳng hạn, đường Cách Mạng Tháng Tám trước đây có cao trình chỉ khoảng 1,4-2,65 m. Tuy nhiên, tuyến đường này đang được nâng cấp, mở rộng, nâng cao trình lên từ 2,8-2,83m. Sau khi hoàn thành đoạn này, ảnh hưởng của triều cường tại đây sẽ giảm đáng kể. Bên cạnh đó, một số trạm bơm phục vụ thoát nước khu vực nội ô (như trạm bơm Ninh Kiều công suất 1,5 m³/s và trạm bơm cuối đường Châu Văn Liêm công suất 2,2 m³/s) đôi khi gặp sự cố kỹ thuật hoặc hoạt động chưa đạt tối đa công suất làm chậm tiêu thoát nước.
Đáng lo ngại hơn, các chuyên gia chỉ ra rằng, hiện tượng sụt lún đất đang khiến ngập lụt đô thị trở nên trầm trọng và kéo dài. Số liệu khảo sát của Bộ Tài nguyên và Môi trường trước đây (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho thấy, tốc độ sụt lún đất tại Cần Thơ giai đoạn 2005-2017 đạt mức 4,37 cm/năm. Khảo sát bằng phương pháp vệ tinh giao thoa (InSAR) giai đoạn 2015-2019 khẳng định Cần Thơ là “điểm nóng” về sụt lún với tốc độ vượt quá 5 cm/năm ở hầu hết khu vực, nhanh hơn nhiều so với tốc độ nước biển dâng. Nguyên nhân chính xuất phát từ việc khai thác nước ngầm quá mức và khai thác cát lòng sông làm biến đổi dòng chảy, gia tăng sạt lở.
Chủ động thích ứng lâu dài
Thành phố Cần Thơ đã triển khai các giải pháp ứng phó linh hoạt. Trước mắt, Sở Xây dựng phối hợp các phường, xã nạo vét, khai thông các vị trí cống nghẹt nhằm tăng cường khả năng thoát nước.
Để chủ động phòng, chống và thích ứng với ngập lụt đô thị, thành phố triển khai nhiều dự án chống ngập. Thành phố Cần Thơ vay vốn ODA đầu tư cải tạo, nạo vét hồ Bún Xáng, hồ Xáng Thổi trong khu vực trung tâm, để điều tiết nước, giảm tải ngập lụt đô thị khi có mưa lớn và triều cường, góp phần chỉnh trang đô thị và cải thiện môi trường sống người dân. Kè hai bờ sông Cần Thơ dài 5,16 km được đầu tư xây dựng với số vốn hơn 1.095 tỷ đồng, từ nguồn vốn vay ODA của Cơ quan phát triển Pháp tại Việt Nam và vốn đối ứng ngân sách địa phương. Đỉnh kè được thiết kế cao hơn 0,5m so với mực nước lịch sử, kết hợp đường giao thông và cây xanh, vừa bảo vệ bờ sông vừa hỗ trợ các hoạt động của Chợ nổi Cái Răng và chỉnh trang đô thị.
Dự án Phát triển thành phố Cần Thơ và tăng cường khả năng thích ứng của đô thị, với tổng mức đầu tư hơn 7.343 tỷ đồng từ vốn vay ODA của Ngân hàng Thế giới, gồm các hạng mục chính như: Âu thuyền Cái Khế, trạm bơm, van ngăn triều, cống ngăn triều, cải tạo, nâng cấp 32 tuyến đường trung tâm... góp phần hoàn thiện hạ tầng, tăng khả năng thích ứng của đô thị trước biến đổi khí hậu. Các công trình này bước đầu đã giúp hạn chế ngập lụt, dù vẫn cần hoàn thiện đồng bộ khâu vận hành để phát huy 100% công suất.
Về chiến lược lâu dài, Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ Trương Cảnh Tuyên cho biết: Thành phố đang tập trung nguồn lực triển khai các dự án quy mô lớn. Trong đó, dự án Phát triển Cần Thơ thích ứng biến đổi khí hậu có tổng mức đầu tư khoảng 8.693 tỷ đồng, trọng tâm là xây dựng hai âu thuyền điều tiết nước khu vực Bình Thủy và khu vực bến phà Cần Thơ trước đây, để kiểm soát ngập triệt để cho phạm vi 1.300 ha thuộc phường Bình Thủy và khu vực lân cận. Thành phố đang hoàn thiện đồ án quy hoạch chung và quy hoạch cao độ nền, hệ thống thoát nước nội ô làm cơ sở định hướng đầu tư hạ tầng trong giai đoạn tới.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Tuấn (Giảng viên cao cấp khoa Môi trường và Tài nguyên thiên nhiên, Đại học Cần Thơ) nhấn mạnh: Để giải quyết căn cơ bài toán ngập lụt đô thị, không thể chỉ dừng lại ở các công trình bê-tông chống ngập. Thực tế tại Cần Thơ, mực nước triều dâng những năm gần đây không cao hơn quá nhiều so với thập niên trước, nhưng hiện tượng ngập lại trầm trọng hơn chính là do hiện tượng sụt lún đất do khai thác cát và nước ngầm quá mức.
Thành phố Cần Thơ và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long cần lập tức kiểm soát chặt chẽ việc khai thác nước ngầm. Về lâu dài, phải chuyển sang sử dụng nguồn nước mặt từ sông, kênh rạch. Điều này đòi hỏi chuyển hướng nền sản xuất nông nghiệp toàn vùng theo hướng thuận thiên: giảm thâm canh lúa vụ ba, tăng sản xuất sạch, hạn chế phân bón và hóa chất nông nghiệp thải ra môi trường. Chỉ khi khôi phục được chất lượng nguồn nước mặt, thành phố mới giảm bớt sự phụ thuộc nước ngầm, từ đó giảm tốc độ sụt lún đất, gốc rễ của vấn đề ngập lụt đô thị Cần Thơ.
