Tín hiệu ban đầu
Những năm gần đây, công nghệ bắt đầu hiện diện rõ hơn trong sản xuất nông nghiệp. Máy bay không người lái được sử dụng để phun thuốc, hệ thống tưới tự động giúp tiết kiệm chi phí, cảm biến hỗ trợ nuôi trồng thủy sản và mã QR truy xuất nguồn gốc ngày càng phổ biến.
Những ứng dụng này góp phần nâng cao năng suất, tăng tính minh bạch và đáp ứng yêu cầu của thị trường, nhất là xuất khẩu. Trong bối cảnh cả nước thúc đẩy mạnh mẽ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị, nông nghiệp đang có cơ hội lớn để chuyển mình. Tuy vậy, các kết quả này vẫn mang tính cục bộ, chưa hình thành một hệ thống vận hành đồng bộ dựa trên dữ liệu.
Một hạn chế dễ nhận thấy của chuyển đổi số nông nghiệp là không nằm ở công nghệ mà ở cấu trúc sản xuất. Trước hết do quy mô sản xuất nhỏ lẻ, manh mún. Hàng triệu hộ nông dân sản xuất phân tán, khiến việc áp dụng công nghệ đồng bộ gặp nhiều khó khăn.
Trong khi đó, chuyển đổi số đòi hỏi tính chuẩn hóa và quy mô đủ lớn để phát huy hiệu quả. Bên cạnh đó, dữ liệu là yếu tố cốt lõi của chuyển đổi số nhưng lại là điểm yếu. Thông tin về vùng trồng, sản lượng, mùa vụ hay quy trình sản xuất còn rời rạc, thiếu liên kết, chưa được chuẩn hóa. Khi dữ liệu chưa đầy đủ và không được cập nhật thường xuyên, các hệ thống công nghệ khó có thể vận hành hiệu quả.
Ở không ít nơi, chuyển đổi số được hiểu là đầu tư thiết bị, phần mềm mà chưa gắn với việc tổ chức lại sản xuất. Điều này dẫn đến tình trạng công nghệ triển khai nhưng không phát huy giá trị, thậm chí bị bỏ dở. Nông dân chưa quen với công nghệ, cán bộ kỹ thuật còn hạn chế kỹ năng vận hành hệ thống số, trong khi đội ngũ kết nối giữa nông nghiệp và công nghệ còn thiếu.
Bắt đầu từ nền tảng
Từ thực tiễn đó, chuyển đổi số trong nông nghiệp không nên bắt đầu từ công nghệ mà phải bắt đầu từ tổ chức lại sản xuất và xây dựng dữ liệu. Trước hết, cần hình thành các vùng nguyên liệu có tổ chức, nơi nông dân liên kết thông qua hợp tác xã, áp dụng quy trình thống nhất và có doanh nghiệp tham gia tiêu thụ.
Đây là điều kiện để tạo ra quy mô và tính đồng bộ. Song song đó, cần xây dựng hệ thống dữ liệu cơ bản cho từng ngành hàng như: Diện tích, giống, thời vụ, sản lượng dự kiến và các chủ thể tham gia. Dữ liệu phải đơn giản nhưng chính xác, cập nhật thường xuyên và có người chịu trách nhiệm vận hành. Chỉ khi có nền tảng này, công nghệ mới phát huy hiệu quả thật sự.
Chuyển đổi số trong nông nghiệp cần triển khai theo hướng thận trọng nhưng dứt khoát. Trước hết, cần lựa chọn một số ngành hàng chủ lực và vùng nguyên liệu tiêu biểu để thí điểm. Các mô hình này phải được đầu tư đủ chiều sâu, vận hành thực chất và có thể đo lường hiệu quả rõ ràng về năng suất, chi phí và giá trị gia tăng.
Mỗi mô hình không nên rời rạc, mà phải được tổ chức như một hệ sinh thái thu nhỏ, có sự tham gia đầy đủ của nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, vận hành trên nền tảng dữ liệu thống nhất. Đây chính là cách để chuyển đổi số không bị “đứt gãy” giữa các khâu.
Một nội dung quan trọng là chuẩn hóa dữ liệu ngay từ đầu. Không cần hệ thống phức tạp, chỉ cần những dữ liệu cơ bản nhưng có tính sử dụng cao và cập nhật thường xuyên. Quan trọng hơn, dữ liệu phải trở thành công cụ điều hành sản xuất, không phải chỉ để báo cáo.
Đồng thời, cần thiết lập cơ chế điều phối thông qua các trung tâm điều hành nông nghiệp số. Trung tâm này không chỉ tổng hợp dữ liệu mà còn có vai trò phân tích, dự báo và điều tiết sản xuất, kết nối cung-cầu. Trong bối cảnh vùng nguyên liệu phân tán, đây chính là “bộ não” của hệ thống. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần được tham gia ngay từ đầu.
Chuyển đổi số chỉ bền vững khi tạo ra giá trị kinh tế. Doanh nghiệp không chỉ tiêu thụ sản phẩm mà còn là chủ thể khai thác dữ liệu và tổ chức thị trường. Cuối cùng, cần tập trung xây dựng lực lượng nòng cốt có khả năng vận hành hệ thống số, thay vì đào tạo dàn trải. Một nhóm nhỏ làm tốt sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh hơn nhiều so với cách làm phong trào.
Chuyển đổi số trong nông nghiệp không phải là câu chuyện công nghệ mà là quá trình tái tổ chức lại sản xuất dựa trên dữ liệu. Nếu bắt đầu đúng hướng, đây sẽ là cơ hội để nâng cao giá trị nông sản, cải thiện thu nhập cho nông dân và tăng sức cạnh tranh của nền nông nghiệp Việt Nam. Tương lai của nông nghiệp không nằm ở thiết bị hay phần mềm mà nằm ở việc có đủ khả năng tổ chức lại sản xuất bằng dữ liệu hay không.
