Chủ động ứng phó từ bài học lịch sử
Cuối năm 2019, khu vực Chợ Lách, tỉnh Bến Tre (cũ) từng trải qua đợt hạn, mặn lịch sử ảnh hưởng lớn đến sản xuất và sinh hoạt của người dân. Nước mặn xâm nhập sâu, kéo dài nhiều tháng, gây thiệt hại nặng nề cho vườn cây ăn quả, cây giống, hoa, cây cảnh là những sản phẩm chủ lực của địa phương. Bài học “xương máu” ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị cảnh báo đến người dân, chính quyền địa phương. Từ đó đến nay, chính quyền và nhân dân địa phương không dám lơ là. Vào mùa khô hạn hầu như nhà nào cũng tích trữ nước ngọt để ứng phó. Nhà nước cũng đầu tư hàng trăm tỷ đồng xây dựng nhiều công trình thủy lợi nhằm bảo vệ sản xuất và đời sống nhân dân.
Theo ghi nhận, những ngày đầu tháng ba, nước mặn theo dòng Hàm Luông và Cổ Chiên đang lấn sâu vào nội đồng, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và sinh hoạt của người dân thuộc các xã Chợ Lách, Vĩnh Thành, Hưng Khánh Trung... Độ mặn 4‰ đã xâm nhập hơn 50 km trên sông Cổ Chiên và khoảng 40 km trên sông Hàm Luông. Ngành chức năng cảnh báo rủi ro thiên tai ở cấp 2, yêu cầu các địa phương khẩn trương triển khai giải pháp ứng phó, người dân chủ động trữ nước ngọt ngay từ bây giờ, tuyệt đối không chủ quan.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Chợ Lách Trần Hữu Nghị cho biết: Diện tích đê bao trên địa bàn trước đây khá an toàn cho hơn 9.200 ha đất nông nghiệp. Trong đó, có 105,7 km đê bao vững chắc bảo vệ 4.985 ha; 60 km bờ bao cục bộ do Nhà nước hỗ trợ cống, nhân dân tự đắp đê, bảo vệ 2.652 ha. Ngoài ra, phong trào trữ nước ngọt trong dân được duy trì thường xuyên. Người dân chủ động lót bạt ao hồ, sử dụng túi chứa nước từ 5 m³ đến 25 m³. Đến nay, đã có hơn 500 ao, bể và hơn 1.000 túi trữ nước được xây dựng, với tổng dung tích lên tới hàng nghìn mét khối.
Tại hai xã Hưng Khánh Trung và Vĩnh Thành là những địa phương ở hạ nguồn chịu ảnh hưởng trực tiếp từ sông Hàm Luông và sông Cổ Chiên, công tác phòng, chống hạn mặn được triển khai đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm. Các xã hoàn chỉnh hệ thống nắp cống trong, ngoài, bảo đảm trữ ngọt, hạn chế ô nhiễm môi trường; tăng cường phối hợp với đơn vị quản lý, vận hành công trình thủy lợi; đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao ý thức chủ động của người dân. Cuối năm 2025, cống Cái Hàn trị giá hơn 100 tỷ đồng nối hai xã Nhuận Phú Tân và Hưng Khánh Trung hoàn thành và đưa vào sử dụng, góp phần ngăn mặn, trữ ngọt cho hàng trăm héc-ta đất nông nghiệp. Đây được xem là “lá chắn” quan trọng trong thế trận phòng, chống xâm nhập mặn của địa phương.
Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long Lâm Văn Tân cho biết: Tình hình nước mặn xâm nhập sâu diễn biến khó lường, độ mặn 1‰ đã tiến dần về thượng nguồn, các nhà vườn không được chủ quan. Các xã Tân Thành Bình, Phước Mỹ Trung, Nhuận Phú Tân, Đồng Khởi, Mỏ Cày… đang khẩn trương trữ nước ngọt, nhất là vùng trồng cây ăn quả và sản xuất cây giống rất mẫn cảm với nước mặn.
Nhân dân đồng lòng trữ nước ngọt, bảo vệ vườn cây
Thực tế cho thấy, sự chủ động của người dân là yếu tố quyết định trong cuộc chiến chống hạn, mặn. Tại xã Hưng Khánh Trung, nơi có hơn 2.540 ha đất nông nghiệp, đã có hơn 100 hộ đầu tư xây dựng bể trữ nước quy mô lớn. Ông Lê Quốc Nghị, ấp Trung Hiệp mạnh dạn bỏ ra 27 triệu đồng xây bể dài 30m, rộng 13m, sâu 4m, chứa khoảng 1.300 m³ nước ngọt để tưới cây giống. Bà Đỗ Thị Chua cùng ấp cũng đầu tư khoảng 50 triệu đồng xây bể thể tích 2.000 m3 trữ nước phục vụ sản xuất mai vàng.
Ông Võ Văn Hùng, có 1 ha sầu riêng 18 năm tuổi trong vùng 13,6 ha sản xuất VietGAP của ấp Trung Hiệp phấn khởi cho biết: “Nhờ địa phương có ba vòng đê bao ngăn mặn và hệ thống trữ nước chủ động cho nên 180 cây sầu riêng của gia đình mỗi năm cho sản lượng khoảng 25 tấn trái vẫn an toàn qua mùa hạn mặn. Người dân chúng tôi, ai cũng lo tích trữ nước ngọt để phục vụ trồng cây giống, cây ăn quả vì tình hình biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn ngày càng diễn biến phức tạp”.
Xã Vĩnh Thành là địa phương giáp hai sông lớn Hàm Luông và Cổ Chiên do vậy xâm nhập mặn là thách thức thường xuyên. Toàn xã có hơn 4.000 ha đất nông nghiệp, đã hoàn thành hơn 20 km đê bao và hơn 200 cống thủy lợi. Nhiều nhà vườn chỉ bơm nước vào ao chứa để tưới cây giống, cây ăn quả. Ông Nguyễn Văn Hùng, ngụ ấp Vĩnh Phú cho biết: “Hiện nước mặn tại sông Cổ Chiên đo được 1‰, trong khi cây giống sầu riêng chỉ chịu được mức không quá 0,25‰. Từ năm 2020, gia đình tôi đã đầu tư 230 triệu đồng xây bể trữ nước dung tích khoảng 6.500 m³. Bể nước ngọt bảo đảm tưới cho vườn cây giống gồm: 20.000 cây sầu riêng, 100.000 cây mít, 40.000 cây bưởi da xanh. Đồng thời, gia đình cũng trang bị máy đo độ mặn để kiểm tra thường xuyên nhằm ứng phó kịp thời”.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Vĩnh Thành Lê Anh Tuấn cho biết: “Địa phương vận động các cơ sở kinh doanh vật tư nông nghiệp trang bị máy đo mặn, hỗ trợ người dân kiểm tra trực tiếp. Đồng thời, tổ chức nạo vét ao hồ, khuyến khích tưới tiết kiệm, trữ nước trong mương vườn để hạn chế thiệt hại do mặn xâm nhập”.
Trong điều kiện biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, tinh thần chủ động, đoàn kết, không chủ quan của cả hệ thống chính trị và nhân dân đã giúp từng bước thích nghi với điều kiện hạn mặn. Trữ nước ngọt sớm, vận hành hiệu quả hệ thống cống đập, thực hiện tưới tiết kiệm, kiểm soát chặt độ mặn… chính là những giải pháp thiết thực bảo vệ vườn cây, bảo vệ sinh kế và tương lai của vùng đất cù lao trù phú.
