Một trong những lĩnh vực chịu tác động trực tiếp và rõ nét nhất là công tác quản lý trật tự đô thị, trật tự xây dựng. Tuy nhiên, theo mô hình ba cấp trước đây, lực lượng quản lý trật tự đô thị chủ yếu tổ chức theo cấp quận/huyện, đóng vai trò “cầu nối” giữa phường và thành phố. Khi chuyển sang mô hình hai cấp, tầng trung gian này dần được loại bỏ hoặc thu hẹp chức năng, dẫn đến khoảng trống nhất định trong tổ chức thực thi.
Hiện nay, phần lớn trách nhiệm quản lý trật tự đô thị được dồn xuống cấp cơ sở - nơi trực tiếp phát sinh vi phạm như xây dựng không phép, sai phép, lấn chiếm lòng lề đường, sử dụng đất sai mục đích cho đến xử lý ô nhiễm môi trường ở khu dân cư… Điều này giúp rút ngắn quy trình xử lý, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng áp lực lên chính quyền phường/xã, cả về nhân lực lẫn năng lực chuyên môn.
Thực tế cho thấy, ở một số địa bàn, lực lượng làm công tác đô thị còn mỏng, kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực; trong khi tính chất vi phạm ngày càng phức tạp. Đơn cử phường Bình Đông (được thành lập từ 3 phường của Quận 8 và một phần của xã An Phú Tây thuộc huyện Bình Chánh trước đây) có số dân 155.000 người nhưng hiện tại nhân lực của Tổ Quản lý trật tự đô thị-Xây dựng chỉ có 5 người, chưa kể lực lượng an ninh cơ sở (có thẩm quyền hỗ trợ công tác xử lý vi phạm lòng lề đường). Tuy nhiên, quân số của lực lượng này cũng chưa đồng bộ, rất mỏng. Cụ thể, đối với lĩnh vực xây dựng, cán bộ thuộc diện biệt phái từ Sở Xây dựng phân bổ về các địa phương chỉ đếm trên đầu ngón tay; đối với lĩnh vực trật tự đô thị thì hầu hết thuộc diện hợp đồng không phải biên chế nên kiêm nhiệm; thậm chí lĩnh vực môi trường hiện vẫn là “khoảng trống” vì không có lực lượng chuyên trách thực hiện công tác kiểm tra, xử lý.
Với những bất cập, vướng mắc này các địa phương đang đối diện tình trạng quá tải sự vụ, dẫn tới gia tăng áp lực trong công tác quản lý và điều hành về trật tự đô thị, xây dựng và môi trường. Do đó, nếu chính quyền thành phố không có mô hình tổ chức phù hợp, nguy cơ buông lỏng quản lý hoặc xử lý thiếu nhất quán rất dễ xảy ra...
Ủy ban nhân dân phường, xã kiến nghị thành phố xác lập rõ vị trí pháp lý và chức năng của lực lượng quản lý trật tự đô thị tại cơ sở, đồng thời tái lập lại lực lượng này như trước đây. Đây là yếu tố then chốt mang lại hiệu quả khi xử lý các vụ việc liên quan trật tự đô thị, tránh tình trạng “khoán trắng” hoặc đùn đẩy trách nhiệm, tổ chức lại theo hướng tinh gọn nhưng chuyên sâu.
Không nhất thiết duy trì số lượng lớn, nhưng lực lượng quản lý trật tự đô thị phải được đào tạo bài bản về pháp luật xây dựng, đất đai, quy hoạch đô thị, đồng thời có kỹ năng xử lý tình huống tại hiện trường. Việc hình thành các tổ kiểm tra liên ngành tại cơ sở cũng là giải pháp cần thiết để tăng hiệu quả thực thi.
Giải pháp cũng quan trọng không kém là không thể thiếu công cụ công nghệ và cơ chế giám sát. Theo đó, các sở, ngành chức năng cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý trật tự đô thị như: Xây dựng cơ sở dữ liệu số về giấy phép xây dựng, hiện trạng công trình; ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) để theo dõi biến động xây dựng theo thời gian thực; kết nối dữ liệu giữa phường và các sở, ngành để xử lý nhanh, chính xác. Cùng với đó, việc minh bạch thông tin, công khai quy trình xử lý vi phạm sẽ góp phần hạn chế tiêu cực, nâng cao niềm tin của người dân.
Một đô thị đặc biệt như Thành phố Hồ Chí Minh không thể vận hành hiệu quả nếu thiếu một lực lượng đủ mạnh để giữ gìn kỷ cương xây dựng và trật tự không gian công cộng. Đồng thời việc tổ chức hợp lý, lựa chọn người đủ năng lực, áp dụng công nghệ hỗ trợ và hình thành cơ chế giám sát chặt chẽ,... sẽ là những trụ cột để xây dựng mô hình quản lý đô thị hiện đại, hiệu quả và bền vững.
