Trong suốt nhiều thập niên, Thành phố Hồ Chí Minh được hoạch định và quản lý chủ yếu trong khuôn khổ một đô thị hành chính. Mô hình này phù hợp với giai đoạn đầu của quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa, khi động lực tăng trưởng dựa vào mở rộng không gian xây dựng, thu hút đầu tư và khai thác lợi thế dân số. Chính mô hình ấy đã đưa thành phố trở thành đầu tàu kinh tế của cả nước, trung tâm thương mại-dịch vụ lớn nhất Việt Nam.
Nhưng quy luật phát triển đô thị cho thấy: Khi đạt đến một ngưỡng nhất định, mô hình tăng trưởng theo phạm vi hành chính tất yếu bộc lộ giới hạn. Quỹ đất nội đô thu hẹp, hạ tầng quá tải, chi phí đô thị gia tăng, năng suất lao động tăng chậm, dư địa mở rộng theo chiều rộng không còn nhiều. Những dấu hiệu chững lại trong tăng trưởng những năm gần đây chính là lời cảnh báo rõ ràng nhất.
Thành phố Hồ Chí Minh sau sáp nhập có cơ hội phát triển không gian đại đô thị mới dựa trên mô hình tối ưu hóa lợi thế: Tài chính, đổi mới sáng tạo và dịch vụ quốc tế tập trung tại lõi trung tâm; sản xuất công nghiệp quy mô lớn tại vành đai Bình Dương; logistics biển và công nghiệp gắn cảng tại Bà Rịa- Vũng Tàu. Khi phân công chức năng theo lợi thế so sánh được định hình rõ ràng, hiệu quả kinh tế toàn vùng sẽ được nâng lên đáng kể, tạo nền tảng thực chất cho tốc độ tăng trưởng cao và bền vững.
Một chuyển đổi có ý nghĩa then chốt là từ mô hình tăng trưởng dựa vào đất đai và xây dựng sang mô hình dựa vào năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo trên quy mô vùng. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố nhiệm kỳ 2025-2030 xác định ba đột phá chiến lược là thể chế, hạ tầng và nguồn nhân lực- những yếu tố cốt lõi để hình thành nền kinh tế tri thức và đô thị sáng tạo. Khi tăng trưởng được dẫn dắt bởi khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo, thành phố không chỉ mở rộng quy mô mà nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh.
Định hướng này đồng thời được củng cố ở tầm quốc gia thông qua Nghị quyết 98/2023/ QH15, tạo cơ chế đặc thù nhằm phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế và nâng cao vai trò trung tâm của Thành phố Hồ Chí Minh đối với vùng và cả nước. Việc trao quyền chủ động lớn hơn về tài chính, đầu tư, quy hoạch và tổ chức bộ máy là điều kiện cần để một đại đô thị có thể vận hành linh hoạt trong môi trường cạnh tranh toàn cầu.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng, các đô thị không còn cạnh tranh trong phạm vi quốc gia mà tham gia vào mạng lưới đô thị toàn cầu. Điều đó đòi hỏi chính quyền đô thị phải chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy quản trị, từ “quản lý trật tự” sang “kiến tạo phát triển”. Đại đô thị Thành phố Hồ Chí Minh mới, với sự hiện diện đồng thời của trung tâm tài chính-dịch vụ, công nghiệp xuất khẩu quy mô lớn và cụm cảng nước sâu, có đầy đủ điều kiện để trở thành cửa ngõ kinh tế quốc tế của Việt Nam và tiểu vùng Mekong.
Cùng với đó, cách nhìn về hạ tầng cũng cần được đổi mới căn bản. Hạ tầng không chỉ để giảm ùn tắc hay kết nối nội đô, mà phải được tổ chức như nền tảng phát triển kinh tế vùng. Khi giao thông liên vùng, logistics, cảng biển và hạ tầng số được tích hợp, chi phí sản xuất giảm, năng lực cạnh tranh tăng và khả năng kết nối quốc tế được nâng cao. Đó chính là điều mà các đại đô thị thành công trên thế giới đã thực hiện nhất quán trong nhiều thập niên.
Tuy nhiên, tư duy mới chỉ có thể phát huy đầy đủ khi đi kèm đổi mới thể chế tương ứng. Một không gian đô thị tích hợp công nghiệp-dịch vụ-cảng biển cần cơ chế điều phối phát triển thống nhất, quy hoạch kinh tế chung và mức độ tự chủ chính sách cao hơn. Khi thể chế phù hợp với quy mô phát triển, lợi thế tích hợp sau sáp nhập mới chuyển hóa thành động lực tăng trưởng thật sự.
Nhìn ở tầm chiến lược, mục tiêu tăng trưởng hai con số của Thành phố Hồ Chí Minh không phải là một khát vọng tách rời bối cảnh, mà là hệ quả tất yếu của quá trình chuyển đổi từ đô thị hành chính sang đại đô thị vùng tích hợp. Quy hoạch vùng Đông Nam Bộ xác định thành phố là hạt nhân tăng trưởng; cơ chế đặc thù của Quốc hội trao quyền để phát huy vai trò trung tâm; Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố xác định các đột phá về thể chế, hạ tầng và nguồn nhân lực. Ba định hướng đó hội tụ ở một điểm chung: Thành phố Hồ chí Minh phải phát triển trong tư duy đại đô thị vùng.
