Trong bối cảnh đó, mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) được xác định là giải pháp nhằm bứt phá khỏi mô hình phát triển truyền thống lan tỏa đô thị phụ thuộc đường bộ. TOD vừa là công cụ kỹ thuật quy hoạch vừa là giải pháp kinh tế, tài chính giúp khai thác tối ưu giá trị gia tăng từ quỹ đất.
Theo dự thảo Quy hoạch tổng thể với tầm nhìn 100 năm, Thành phố Hồ Chí Minh chuyển dịch tư duy cốt lõi từ chú trọng tốc độ di chuyển sang nâng cao tính tiếp cận, hướng tới mô hình đô thị 20-60 phút. Mô hình này lấy đường sắt đô thị làm xương sống để hình thành cấu trúc siêu đô thị đa cực, tích hợp và siêu kết nối, chuyển dịch từ mô hình phát triển lan tỏa phụ thuộc đường bộ sang mô hình đô thị phát triển theo giao thông công cộng.
Thành phố Hồ Chí Minh quy hoạch phát triển 28 tuyến metro với tổng chiều dài khoảng 1.100 km, tổng vốn đầu tư dự kiến 72,1 tỷ USD. Quỹ đất tiềm năng phát triển TOD đến năm 2030 đạt khoảng 21.000 ha. Tiến trình thực thi được phân kỳ qua ba giai đoạn: Giai đoạn 2025-2030, thành phố tập trung quy hoạch và triển khai thí điểm 5-7 khu vực TOD cốt lõi dọc tuyến metro số 1, metro số 2 và nút giao Vành đai 3. Mục tiêu đưa chiều dài mạng lưới metro đạt 187 km và nâng tỷ lệ đáp ứng của giao thông công cộng lên 35-40%.
Giai đoạn 2030-2035 sẽ mở rộng từ 10-15 nút TOD quy mô lớn, nâng tổng chiều dài mạng lưới metro lên 275 km. Thị phần giao thông công cộng toàn vùng được nâng lên 50-60%, rút ngắn thời gian di chuyển giữa lõi trung tâm và các đô thị vệ tinh xuống dưới một giờ. Giai đoạn 2035-2045 sẽ hoàn thiện mạng lưới 700 km đường sắt đô thị liên thông toàn vùng, giúp 80% cư dân đô thị sống trong bán kính 10 phút đi bộ đến các nhà ga, góp phần giảm hơn 30% số phương tiện cơ giới cá nhân.
Không gian TOD của thành phố được phân thành ba cấp độ gồm cấp vùng, cấp thành phố và cấp khu vực. Chung quanh nhà ga được chia làm ba vùng phát triển: vùng lõi trong bán kính 200m, ưu tiên đô thị đi bộ mật độ cao, vùng chính đến 500m phát triển đa dạng chức năng đô thị và vùng mở rộng đến 800m tập trung hạ tầng giao thông công cộng trung chuyển.
Theo đánh giá của các chuyên gia, để hệ sinh thái TOD vận hành hiệu quả và thật sự đi vào đời sống, Thành phố Hồ Chí Minh cần tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn về hạ tầng lẫn cơ chế chính sách. Điểm nghẽn cấp bách hiện nay nằm ở hành lang metro số 1. Dù tuyến này đã đi vào vận hành nhưng khu vực các nhà ga vẫn chưa hình thành không gian TOD đúng nghĩa do thiếu quy hoạch chi tiết từng nhà ga theo nguyên tắc TOD. Việc chậm trễ lập quy hoạch chi tiết tại các cụm ga như: An Phú-Thảo Điền, Rạch Chiếc, Bình Thái-Phước Long, Suối Tiên-Đại học Quốc gia nguy cơ dẫn đến tình trạng đô thị hóa tự phát, làm mất đi quỹ đất phát triển tiềm năng.
Một thách thức đặc thù khác là thói quen sử dụng xe máy gắn liền với phương thức mưu sinh của hàng triệu gia đình. Đô thị không thể xóa bỏ ngay lập tức phương tiện cá nhân mà phải chấp nhận giai đoạn chuyển tiếp mang hình thái đô thị lai "Hybrid City". Thành phố cần xây dựng bộ công cụ quản lý không gian tích hợp, quy hoạch các điểm đỗ xe chuyển tiếp an toàn tại các ga tiệm cận để kết nối hiệu quả giữa xe máy, xe buýt gom và đường sắt đô thị.
Bên cạnh đó là nguy cơ gia tăng giá trị bất động sản quá mức quanh nhà ga, có thể đẩy người thu nhập thấp ra xa khu vực trung tâm. Để bảo đảm yếu tố công bằng xã hội, chính quyền cần chủ động giữ vai trò điều tiết, ban hành chỉ tiêu bắt buộc dành từ 30-40% diện tích sàn xây dựng quanh các nhà ga metro để phát triển nhà ở xã hội hoặc nhà cho thuê giá hợp lý.
Cuối cùng, then chốt để hiện thực hóa TOD là hoàn thiện cơ chế, chính sách về đất đai, quy hoạch và huy động nguồn lực đầu tư. Thành phố cần đẩy mạnh mô hình hợp tác công-tư (PPP), thu hút nguồn lực xã hội hóa thông qua đấu giá quỹ đất quanh ga. Khi các nút thắt cơ chế được tháo gỡ, TOD sẽ trở thành động lực quan trọng nâng cao chất lượng cuộc sống cư dân và thúc đẩy Thành phố Hồ Chí Minh phát triển nhanh, bền vững.
