Theo thống kê, ngành công nghệ thông tin cả nước cần khoảng 700.000 kỹ sư vào cuối năm 2025, nhưng lực lượng lao động thực tế chỉ đạt khoảng 530.000 người, thiếu hụt gần 200.000 nhân sự. Trong đó, hai lĩnh vực AI và bán dẫn đang ở tình trạng đáng lo ngại nhất. Hiện, cả nước cần từ 5.000- 10.000 kỹ sư bán dẫn mỗi năm, song năng lực đào tạo hiện tại chỉ đáp ứng khoảng 20% nhu cầu. Đội ngũ nhân lực AI cũng trong tình trạng tương tự.
Tính đến năm 2025, cả nước có hơn 300 kỹ sư có thể được xem là chuyên gia AI theo “đúng nghĩa”. Ngân hàng Thế giới đánh giá, nguồn cung nhân lực chuyên môn cao của Việt Nam còn hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu của các ngành công nghiệp công nghệ cao, nhất là trong lĩnh vực R&D (nghiên cứu và phát triển) sản phẩm công nghệ cao, công nghệ thông tin và công nghệ bán dẫn...
Những bất cập trên cho thấy, khoảng cách giữa cung và cầu nguồn nhân lực chất lượng cao AI, bán dẫn cả nước nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng không chỉ là thiếu hụt tạm thời, mà còn là sự “lệch pha” trong quá trình đào tạo. Trong đó, các chương trình đào tạo ngành điện tử và khoa học máy tính chưa bắt kịp nhu cầu thực tế của ngành công nghiệp 4.0. Thiết kế vi mạch, AI, thiết kế phần cứng và phần mềm vẫn là những chuyên ngành còn rất hẹp và thiếu hụt cả về quy mô lẫn chất lượng.
Nhất là hoạt động đào tạo nguồn nhân lực bán dẫn, AI ở các trường đại học hiện nay nhìn chung vẫn còn nặng về lý thuyết, ít gắn kết với doanh nghiệp và thực tiễn sản xuất. Việc đầu tư phòng thí nghiệm chuyên sâu, phòng thực hành cho sinh viên tại các cơ sở đào tạo còn ít... Điều này cho thấy, nếu không có một chiến lược bài bản, có nguồn lực và được triển khai nghiêm túc để thu hẹp khoảng cách, thành phố có nguy cơ tiếp tục được định vị ở phân khúc lắp ráp gia công giá trị thấp thay vì tiến lên thiết kế, R&D và làm chủ sản phẩm công nghệ.
Mặc dù thành phố đã có nhiều chính sách và hành động cụ thể nhằm phát triển nguồn nhân lực bán dẫn, AI như: Ký kết Biên bản ghi nhớ với Tập đoàn Advanced Micro Devices, Inc. (AMD), Intel (IPV) trong kế hoạch đào tạo 9.000 nhân lực ngành bán dẫn đến năm 2030; ban hành Kế hoạch triển khai Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2050, mục tiêu đề ra ít nhất là hình thành và phát triển một trung tâm R&D đạt chuẩn quốc tế trong ngành công nghiệp bán dẫn, công nghệ số cốt lõi như AI, điện toán đám mây, internet vạn vật, dữ liệu lớn, blockchain.
Tuy nhiên, để đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực ngành bán dẫn, AI, theo các chuyên gia trong lĩnh vực công nghệ, điều quan trọng là cần cải cách chương trình đào tạo. Các trường đại học cần đổi mới phương pháp đào tạo theo hướng tăng cường thực hành, gắn chặt với nhu cầu doanh nghiệp và xu thế quốc tế. Đây là tiền đề quan trọng nhằm chuyển đổi từ đào tạo nặng về lý thuyết sang tích hợp giữa học thuật và thực tiễn.
Cùng với đó, Thành phố Hồ Chí Minh cần tập trung đào tạo STEM, bán dẫn, AI, tự động hóa, công nghệ thông tin. Cần tăng liên kết giữa doanh nghiệp-đại học-viện nghiên cứu cũng như xây dựng cơ chế thu hút chuyên gia quốc tế, nhân tài trong và ngoài nước bằng chính sách đãi ngộ cạnh tranh để về làm việc tại các viện, trường đại học và đơn vị thuộc quản lý của thành phố.
