Để thích ứng với nền kinh tế tri thức, chuyển đổi số hiện nay, việc đào tạo, nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn cần hướng tới tính ứng dụng và hội nhập quốc tế, giúp tư vấn hoạch định chính sách hiệu quả, phù hợp yêu cầu phát triển mới của đất nước. Thực tế này yêu cầu việc đào tạo nhân lực khoa học xã hội phải nâng lên một tầm cao mới.
Xu hướng dịch chuyển nhân lực ngành khoa học xã hội và nhân văn
Sự phát triển mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đang kéo theo xu hướng dịch chuyển nguồn nhân lực từ khoa học xã hội sang các ngành khoa học kỹ thuật và công nghệ. Nguyên nhân của sự dịch chuyển này là do không gian nghề nghiệp số đang ngày càng mở rộng. Cụ thể, quá trình chuyển đổi số thúc đẩy tính liên ngành giữa khoa học xã hội và nhân văn với khoa học kỹ thuật và công nghệ. Cơ cấu việc làm đã và đang hình thành nhiều chức năng nghề nghiệp mới gắn với trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data), những công việc nhấn mạnh tính đạo đức trong sử dụng công nghệ. Sự thay đổi này đang tạo ra một thị trường công việc mới, theo đó, nhiều nhân lực khoa học xã hội có thể tham gia vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Tố Ninh, Hội đồng Lý luận phê bình văn học nghệ thuật Trung ương cho rằng, sự gia tăng cơ hội việc làm có hàm lượng tri thức cao trong khu vực tư nhân đang thu hút không ít chuyên gia, nhà khoa học xã hội và nhân văn, khiến họ có xu hướng rời khỏi khu vực công. Điều này có thể dẫn tới nguy cơ giảm năng lực phân tích chính sách, giảm chất lượng nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn.
Nhìn vào chiến lược cạnh tranh của nhiều quốc gia, khoa học kỹ thuật và công nghệ luôn là “con át chủ bài” để nâng cao năng lực tự chủ công nghệ cũng như tạo ra tầm ảnh hưởng với các nước khác. Để phát triển các ngành công nghệ chiến lược mang bản sắc riêng, một trong những yêu cầu là phải tích hợp các yếu tố bản địa như dữ liệu về xã hội, văn hóa, thói quen, các khía cạnh liên quan đến đạo đức của người sử dụng… - những yếu tố thuộc về nghiên cứu khoa học xã hội.
Các công ty tư nhân, tập đoàn lớn về công nghệ giờ đây không thể thiếu vai trò của chuyên gia khoa học xã hội. Các công ty công nghệ lớn thế giới và trong nước đều nhận thức rất rõ, công nghệ có thể đi nhanh, nhưng tư duy nhân văn mới là yếu tố giúp doanh nghiệp phát triển bền vững. Vì thế, chú trọng sử dụng nhân lực khoa học xã hội và nhân văn tăng giá trị cho sản phẩm là nhu cầu tất yếu. Xu hướng này đặt ra yêu cầu đội ngũ nhân lực khoa học xã hội giờ đây phải có đủ năng lực đảm nhiệm các vị trí mới, như: Quản trị dữ liệu, phân tích hành vi người dùng, kiểm duyệt nội dung, đánh giá tác động công nghệ, huấn luyện mô hình AI.
Nâng cao năng lực đào tạo
Ở nước ta, trong một thời gian dài, đào tạo khoa học xã hội và nhân văn còn nhiều bất cập. Chương trình đào tạo các ngành khoa học xã hội và nhân văn nặng tính hàn lâm, ít tính ứng dụng, sinh viên ra trường ít có khả năng đáp ứng được các nhu cầu của nhà tuyển dụng, khó xin việc, khó tìm việc làm thu nhập cao, có môi trường làm việc tốt. Thay đổi thực tiễn, thiết lập một tầm nhìn mới cho đào tạo khoa học xã hội và nhân văn là yêu cầu cấp bách. Bối cảnh hiện nay đòi hỏi công tác đào tạo cần có sự kết hợp giữa tri thức xã hội và tri thức công nghệ.
Tiến sĩ Rơ Đăm Thị Bích Ngọc, Viện Tâm lý học và xã hội học (Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam) chia sẻ, những thay đổi của thị trường nhân lực khoa học theo hướng mở rộng, linh hoạt hơn, tăng cường hợp tác quốc tế, nghiên cứu liên ngành đang đặt ra những yêu cầu gắt gao về đào tạo nhân lực. Các cơ sở đào tạo khoa học xã hội và nhân văn cần phải đổi mới cách đào tạo, nghiên cứu theo hướng đẩy mạnh số hóa, phát triển kỹ năng dữ liệu, năng lực công nghệ, mở rộng tư duy liên ngành đáp ứng nhu cầu thời đại.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Khánh, nguyên Hiệu trưởng Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, cần thay đổi căn bản công tác nghiên cứu và đào tạo. Mô hình đào tạo trong thời kỳ mới phải bảo đảm tính liên ngành, xuyên ngành, mở thêm những ngành gắn với nhu cầu thực tiễn, phù hợp xu thế mới. Phương pháp giáo dục đào tạo cũng cần thay đổi kết hợp linh hoạt giữa trực tiếp và trực tuyến, chuyển sinh viên từ “được đào tạo” sang “tự đào tạo”.
Đổi mới cách đào tạo nhân lực khoa học xã hội và nhân văn phải bắt đầu từ việc đào tạo và đào tạo lại đội ngũ giáo viên, giảng viên. Giáo viên, giảng viên phải có trình độ quốc tế, trở thành lực lượng học thuật mang tính toàn cầu, có khả năng giao lưu, hợp tác quốc tế rộng mở. Cần một sự đầu tư thích đáng vào cơ sở hạ tầng đào tạo, thay đổi tư duy trong nghiên cứu, học tập và giảng dạy.
Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) là một trong những đơn vị đi đầu trong đổi mới công tác đào tạo với triết lý giáo dục toàn diện, khai phóng và đa văn hóa; mục tiêu là hướng tới đào tạo người học có kiến thức tổng hợp rộng lớn, kết hợp kiến thức sâu chuyên ngành. Sinh viên được trang bị tư duy tổng hợp, phân tích, vừa có kỹ năng chuyên môn vừa có kỹ năng chung và kỹ năng mềm để chuẩn bị cho một thế hệ các nhà nghiên cứu trong tương lai có khả năng thích ứng với môi trường làm việc đa văn hóa, môi trường số, có trách nhiệm phục vụ cũng như tôn trọng sự khác biệt. Làm chủ các kỹ năng quan trọng và cần thiết này giúp các sinh viên ra trường có thể tìm kiếm việc làm, hòa nhập vào môi trường nghiên cứu, sáng tạo, đóng góp thiết thực cho khoa học xã hội.
Trong chiến lược phát triển giai đoạn 2025-2030, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh nội dung nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực, từng bước chuyển Học viện Khoa học xã hội là đơn vị trực thuộc của Viện thành cơ sở giáo dục đại học, đào tạo đầy đủ các trình độ theo định hướng nghiên cứu và ứng dụng, cập nhật các xu hướng đào tạo quốc tế.
