Ngoại giao công nghệ mở thêm không gian phát triển cho Việt Nam

Rạng sáng 10/9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân và Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam đến Paris, bắt đầu chuyến thăm chính thức Cộng hòa Pháp và tham dự Hội nghị Thượng đỉnh Không gian vũ trụ theo lời mời của Tổng thống Emmanuel Macron. Hội nghị diễn ra trong hai ngày 9 và 10/9, quy tụ lãnh đạo nhiều quốc gia và các đại diện uy tín trong ngành công nghiệp không gian. Nội dung hội nghị tập trung vào những vấn đề từ an ninh, kinh tế không gian đến nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và quản trị lĩnh vực này.

Một ngày trước đó tại Moskva, trong Diễn đàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam – Liên bang Nga với chủ đề “Kết nối công nghệ chiến lược”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra yêu cầu: hợp tác khoa học, công nghệ giữa Việt Nam với các đối tác quốc tế không dừng ở trao đổi chuyên gia hay đào tạo cán bộ mà cần hướng tới “cùng làm chủ công nghệ, cùng tạo ra sản phẩm và cùng tham gia thị trường”.

Hai sự kiện diễn ra nối tiếp nhau cho thấy một không gian mới đang ngày càng hiện rõ trong hoạt động đối ngoại của Việt Nam: khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là lĩnh vực hợp tác chuyên ngành, mà đang trở thành một nội dung gắn với năng lực cạnh tranh và vị thế quốc gia.

Từ quan hệ đối tác đến không gian hợp tác công nghệ

Tháng 10/2024, Việt Nam và Pháp nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện, đưa Pháp trở thành quốc gia đầu tiên trong Liên minh châu Âu thiết lập khuôn khổ quan hệ này với Việt Nam.

Trong Tuyên bố chung, hai bên xác định mở rộng hợp tác trên nhiều lĩnh vực, trong đó khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và đào tạo nguồn nhân lực ngày càng giữ vai trò quan trọng.

Tháng 5/2025, Chính phủ hai nước tiếp tục ký Hiệp định hợp tác về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nâng cấp khuôn khổ hợp tác được thiết lập từ năm 2007.

Đến tháng 3/2026, Chính phủ Việt Nam đã phê duyệt kế hoạch triển khai Hiệp định, trong đó quy định cơ chế phối hợp, đánh giá định kỳ và tổ chức thực hiện giữa các cơ quan liên quan.

Chuyến thăm Pháp lần này của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm diễn ra khi hai nước đã có cả khuôn khổ chính trị ở cấp cao nhất lẫn nền tảng pháp lý riêng cho hợp tác khoa học và công nghệ. Hội nghị Thượng đỉnh Không gian vũ trụ tại Paris tiếp tục mở rộng câu chuyện từ hợp tác song phương sang những công nghệ mới đang tác động trực tiếp tới an ninh, kinh tế, dữ liệu và năng lực cạnh tranh của các quốc gia.

Ở một hướng khác, chuyến thăm cấp Nhà nước tới Liên bang Nga cũng đặt khoa học và công nghệ chiến lược vào một vị trí đáng chú ý trong quan hệ hai nước. Những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, công nghệ lượng tử, không gian, năng lượng và các công nghệ nền tảng đang mở ra những dư địa hợp tác mới.

Để thúc đẩy xây dựng lộ trình hợp tác trong các công nghệ chiến lược, GS, TS Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (Viện Hàn lâm) đã có buổi làm việc với Tập đoàn Năng lượng Hạt nhân Quốc gia Nga (Rosatom) cùng các đối tác khoa học, đào tạo hàng đầu của Liên bang Nga tại Đại học Khoa học và Công nghệ Quốc gia MISIS (NUST MISIS).

Theo GS, TS Trần Hồng Thái, việc học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia đi trước như Nga sẽ giúp Việt Nam rút ngắn đáng kể lộ trình xây dựng đội ngũ và phát triển năng lực nội sinh. Với vai trò là cơ quan điều phối chương trình lượng tử quốc gia của Nga, Rosatom là đối tác tham chiếu lý tưởng để Viện Hàn lâm xây dựng một lộ trình thực tiễn, phù hợp năng lực và điều kiện thực tế của Việt Nam.

Trong cuộc làm việc này, hai bên đã thống nhất Lộ trình hợp tác công nghệ lượng tử bao gồm 4 cấu phần chiến lược: Chia sẻ kinh nghiệm xây dựng chiến lược quốc gia; Đào tạo nguồn nhân lực; Chia sẻ và kết nối với hạ tầng nghiên cứu; Và từng bước tiếp cận, phát triển hạ tầng tính toán lượng tử tổng thể về cả phần mềm và phần cứng.

Lộ trình hợp tác Viện Hàn lâm và Rosatom là bước đi cụ thể, tận dụng tối đa thế mạnh của đối tác đi trước để bứt phá, sớm hình thành năng lực công nghệ chiến lược cho Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Doanh nghiệp và viện nghiên cứu biến cơ hội hợp tác thành năng lực công nghệ

Một thỏa thuận có thể mở ra cánh cửa tiếp cận phòng thí nghiệm, chuyên gia, tri thức, công nghệ, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hay thị trường quốc tế. Nhưng để những nguồn lực đó trở thành năng lực trong nước, cần có những chủ thể đủ khả năng tiếp nhận, nghiên cứu, phát triển và đưa chúng vào thực tiễn.

Đây cũng là yêu cầu đang được đặt ra trong chính sách phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam. Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu; doanh nghiệp được xác định là một trong những chủ thể, nguồn lực và động lực chính. Cùng với đó, Việt Nam đặt mục tiêu từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược, phát triển sản phẩm và doanh nghiệp có khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Như vậy, ngoại giao công nghệ không thể chỉ được nhìn từ phía những chuyến thăm, các cuộc đối thoại hay thỏa thuận giữa các cơ quan. Ở phía sau đó cần có doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học để biến kết nối thành năng lực.

Trong tiến trình thúc đẩy ngoại giao khoa học và công nghệ, doanh nghiệp là một trong những lực lượng trực tiếp chuyển hóa cơ hội hợp tác quốc tế thành năng lực công nghệ trong nước. Một thỏa thuận quốc tế có thể mở ra khả năng tiếp cận phòng thí nghiệm, chuyên gia, thị trường hay chuỗi cung ứng toàn cầu. Để những cơ hội đó trở thành năng lực của Việt Nam, cần thêm quá trình hấp thụ tri thức, xây dựng đội ngũ nghiên cứu, hình thành tài sản trí tuệ và đưa kết quả nghiên cứu thành sản phẩm.

Việt Nam hiện có 20 dự án đầu tư tại Pháp với tổng vốn đăng ký 38,93 triệu USD. Những hoạt động này góp phần tăng cường sự hiện diện của doanh nghiệp Việt Nam tại thị trường châu Âu, đồng thời tạo thêm những cầu nối kinh tế giữa hai nước.

Trong các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam, Tập đoàn FPT hiện diện tại Pháp từ năm 2008 và từng bước xây dựng quan hệ với các doanh nghiệp lớn như Airbus, Quadient, La Poste, Air Liquide, SNCF, Geopost…

Năm 2023, công ty thành viên của FPT tại Pháp được ghi nhận trong nhóm 100 doanh nghiệp công nghệ thông tin tại thị trường này; cùng năm, FPT mua cổ phần chi phối AOSIS, doanh nghiệp tư vấn công nghệ thông tin của Pháp có năng lực trong dữ liệu, cloud và các giải pháp phục vụ hàng không, vận tải. Những nền tảng đó trước hết cho thấy một doanh nghiệp Việt đã tích lũy được hiện diện, kinh nghiệm và mạng lưới tại một thị trường công nghệ phát triển. Nhưng giá trị của mạng lưới quốc tế không chỉ nằm ở số lượng khách hàng hay thị trường.

Tháng 3/2026, tại buổi làm việc với lãnh đạo FPT tại Pháp, Đại sứ Việt Nam tại Pháp Trịnh Đức Hải đánh giá cao sự vươn mình của Tập đoàn FPT tại thị trường Pháp, khẳng định niềm tự hào dân tộc và giá trị trí tuệ Việt.

Từ năm 2026, FPT định hướng chuyển từ doanh nghiệp chủ yếu cung cấp dịch vụ công nghệ thông tin sang doanh nghiệp sáng tạo công nghệ, gia tăng đầu tư cho nghiên cứu và từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược. Trong chiến lược từ năm 2026, Tập đoàn xác định các hướng gồm trí tuệ nhân tạo (AI), Quantum AI & Cybersecurity, UAV, công nghệ đường sắt, an ninh mạng và dữ liệu; đồng thời tiếp tục đầu tư vào lĩnh vực bán dẫn.

Ở một số lĩnh vực, quá trình đầu tư đã bắt đầu cho thấy những kết quả cụ thể. Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, FPT phát triển hạ tầng tính toán, đội ngũ nghiên cứu, mô hình và tài sản trí tuệ thông qua cả đầu tư trong nước và hợp tác với các tổ chức quốc tế. Trong bán dẫn, doanh nghiệp đã thiết kế các dòng chip nguồn và đưa chip thương mại vào thị trường Nhật Bản, đồng thời mở rộng sang kiểm thử, đóng gói. Ở các lĩnh vực mới hơn như UAV, công nghệ đường sắt hay an ninh mạng, FPT đang xây dựng các đơn vị chuyên trách, đội ngũ nghiên cứu và mạng lưới đối tác. Điểm đáng chú ý là sự thay đổi về vai trò của doanh nghiệp: từ tiếp nhận và triển khai công nghệ sang tham gia sâu hơn vào nghiên cứu, thiết kế, phát triển sản phẩm và những khâu có giá trị gia tăng cao hơn.

Tiếp cận khoa học công nghệ thế giới để chuyển hóa thành nội lực

Nhìn từ đó, hợp tác quốc tế không còn chỉ là câu chuyện doanh nghiệp có thêm một thị trường hay một đối tác. Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp có thể đi sâu đến đâu trong chuỗi giá trị: từ tiếp nhận và triển khai công nghệ đến nghiên cứu, thiết kế, phát triển sản phẩm và từng bước tạo ra những năng lực có thể tiếp tục phát triển bằng chính đội ngũ trong nước.

Trong khuôn khổ Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33 hồi tháng 8 tại Hà Nội, Bộ Ngoại giao tổ chức Phiên họp “Ngoại giao khoa học-công nghệ góp phần kiến tạo năng lực phát triển quốc gia”.

Tại Phiên họp, Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung đã nhấn mạnh, ngoại giao khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo đang trở thành một trụ cột quan trọng của nền ngoại giao phục vụ phát triển, giữ vai trò mở đường, kết nối và kiến tạo các điều kiện quốc tế thuận lợi để nâng cao năng lực khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo; thúc đẩy làm chủ công nghệ chiến lược, bảo đảm an ninh công nghệ và nâng cao vị thế quốc gia trong trật tự công nghệ mới.

Chuyến thăm cấp nhà nước tới Nga và thăm chính thức Pháp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm diễn ra trong một thời điểm đáng chú ý của quan hệ đối ngoại Việt Nam. Khi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành nội dung quan trọng trong hợp tác với các đối tác quốc tế, Việt Nam có thêm cơ hội tiếp cận những nguồn lực mà một quốc gia không thể tự tạo ra trong thời gian ngắn: tri thức toàn cầu, mạng lưới chuyên gia, công nghệ mới, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và thị trường quốc tế.

Những nguồn lực đó chỉ thực sự trở thành lợi thế khi Việt Nam có năng lực hấp thụ và chuyển hóa chúng thành nội lực. Ngoại giao có thể mở cánh cửa tới những mạng lưới tri thức và công nghệ toàn cầu. Nhưng khả năng bước qua cánh cửa ấy, tiếp nhận và biến những kết nối quốc tế thành năng lực của chính mình mới quyết định giá trị lâu dài của hợp tác.