Tuy nhiên, hiệu quả của biện pháp này còn phụ thuộc vào khả năng phát hiện sớm, xác định đúng vi phạm và tổ chức, qua đó tổ chức thực thi minh bạch, nhất quán từ cấp cơ sở. Nghị quyết có hiệu lực từ 1/10, cùng thời điểm Luật Phát triển đô thị có hiệu lực.
Theo nghị quyết, chủ tịch ủy ban nhân dân cấp xã được quyết định ngừng điện, nước đối với công trình xây dựng sai quy hoạch, không phép, sai phép; công trình miễn phép nhưng thi công sai thiết kế; công trình lấn, chiếm đất hoặc vi phạm quy định phòng cháy, chữa cháy, môi trường. Cơ sở kinh doanh vũ trường, karaoke không bảo đảm an toàn phòng cháy, chữa cháy và công trình phải phá dỡ, di dời khẩn cấp nhưng không chấp hành cũng thuộc diện áp dụng. Biện pháp này chỉ được thực hiện khi người vi phạm đã được yêu cầu bằng văn bản dừng thi công, chấm dứt vi phạm hoặc hoạt động nhưng vẫn không chấp hành.
Thực tế thời gian qua, tình hình vi phạm trật tự xây dựng trên địa bàn thành phố còn phức tạp, nhất là tại khu vực đô thị hóa nhanh sau sáp nhập. Giai đoạn 2020-2024, bình quân mỗi ngày thành phố phát hiện, xử lý 1,36 vụ xây dựng không phép, sai phép hoặc sai quy hoạch. Riêng 9 tháng đầu năm 2026, số trường hợp vi phạm xây dựng được phát hiện, xử lý là 629. Về phòng cháy, chữa cháy, 6 tháng đầu năm, thành phố xảy ra 228 vụ cháy làm 14 người chết, 27 người bị thương, thiệt hại khoảng 207 tỷ đồng...
Một trong những điểm mới, thể hiện tính nghiêm minh là Thành phố Hồ Chí Minh đã bổ sung một công cụ cưỡng chế trực tiếp vào khâu thực thi. Theo cơ quan chức năng, biện pháp ngừng điện, nước còn nhằm ngăn chặn các hành vi đang tiếp diễn nhưng chưa lường hết mức độ vi phạm. Thực tế lâu nay vẫn có hiện tượng chủ công trình bị xử phạt nhưng vẫn tiếp tục xây dựng, hoàn thiện hoặc đưa công trình vào hoạt động. Do đó khi quyết định xử phạt, đình chỉ chưa đủ sức ngăn chặn hành vi, việc ngừng điện, nước đánh trực tiếp vào khả năng tiếp tục thi công hoặc vận hành. Cũng theo quy định, trong hai ngày làm việc kể từ khi phát hiện vi phạm, người thi hành công vụ lập biên bản, hoàn thiện hồ sơ. Chủ tịch ủy ban nhân dân cấp xã có một ngày để ra quyết định; đơn vị điện, nước ngừng cung cấp trong 24 giờ từ khi nhận quyết định. Khi vi phạm được khắc phục, điện, nước được cấp lại trong 24 giờ. Trước đây, một số công trình trái phép khó đình chỉ do quy trình xử lý kéo dài từ phường lên thành phố, đến khi xử lý thì có thể đã hoàn thiện. Tuy nhiên, để biến công cụ này thành cơ chế xử lý thực sự hiệu quả, yếu tố quyết định vẫn là xác định đúng đối tượng, đúng trình tự và đặc biệt là xử lý được vi phạm ngay từ đầu, thay vì chờ công trình hoàn thiện rồi mới cắt điện, nước.
Nghị quyết giao trực tiếp thẩm quyền cho chủ tịch ủy ban nhân dân cấp xã, qua đó tạo sự chủ động khi xử lý, gắn với trách nhiệm của người đứng đầu trong bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh đang vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Về mặt quản lý, đây có thể là lợi thế vì cấp phát hiện vi phạm cũng là cấp có thẩm quyền xử lý, tránh tình trạng hồ sơ phải đi lòng vòng qua nhiều cấp, nhưng ngược lại cũng đặt ra yêu cầu cao về năng lực thực thi ở cơ sở. Vì vậy, nếu cấp xã phát hiện chậm, lập hồ sơ không chặt hoặc xác định không rõ hành vi vi phạm thì “công cụ” mới cũng khó phát huy tác dụng. Bên cạnh đó, nhiều tình huống cũng được đặt ra như trường hợp nhà ở đang có người cư trú nhưng sửa chữa, xây dựng sai phép thì phải xử lý tình huống này ra sao vì thực tế điện, nước không chỉ phục vụ công trình vi phạm mà còn liên quan trực tiếp đến đời sống của người dân. Chính vì vậy, quy định của thành phố yêu cầu nguyên tắc khi xử lý vi phạm phải xác định đúng đối tượng, đúng thẩm quyền, công khai, minh bạch.
