Tinh hoa nghề chạm bạc Đồng Xâm

Ở tuổi 14, Triệu Thị Phương bắt đầu học nghề chạm bạc ở Đồng Xâm và theo nghề suốt 23 năm qua. Từ những nhát búa, đường đục còn vụng về, đôi tay cô dần thành thạo từng công đoạn và đến hôm nay vẫn chọn ở lại với nghề. Phía sau hành trình ấy là một người thầy đã dành nhiều năm truyền nghề, truyền cả tình yêu với những tinh hoa của nghề chạm bạc Đồng Xâm.

Một phần đời gắn với làng nghề

Gần trưa, con đường dẫn vào làng nghề chạm bạc Đồng Xâm, xã Trà Giang, tỉnh Hưng Yên (trước đây thuộc xã Hồng Thái, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình) gần như vắng người. Cái nắng gay gắt của tháng 8 âm lịch khiến chẳng ai muốn ra đường vào giờ này, nhưng sự tĩnh lặng còn đến từ một thực tế khác: Làng nghề hiện không còn nhiều hộ theo nghề như trước. Những tiếng đục, tiếng gõ búa từng làm nên âm thanh đặc trưng của Đồng Xâm nay thưa thớt, chỉ còn vọng ra từ một vài xưởng còn duy trì nghề.

Trong xưởng chạm bạc của nghệ nhân Đinh Quang Thắng, Phương vẫn ngồi bên chiếc bàn gỗ quen thuộc. Lúc chúng tôi gặp, cô đang hoàn thiện một bộ trang sức thời Nguyễn để chuẩn bị cho cuộc trưng bày nhân Ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23/11) tại Huế vào tháng 11 tới. Trên bàn là những miếng kim loại và bộ dụng cụ đã gắn với người thợ suốt nhiều năm. Chiếc búa nhỏ liên tục chuyển động, mỗi nhát chạm xuống mặt đồng đều được tính toán cẩn thận để tạo nên những đường nét mềm mại, chính xác.

23 năm trước, sau khi không được học lên cấp 3 vì hoàn cảnh gia đình, Phương bước vào nghề chạm bạc. Chỉ sau khoảng hai năm, Phương đã thành thạo những công đoạn cơ bản. Nhưng cũng từ đó, cô nhận ra càng làm nghề càng thấy còn nhiều điều phải học. “Chạm bạc không có một điểm dừng để người thợ có thể nói mình đã học hết, học đủ. Cùng một kỹ thuật, nhưng để tạo ra một đường chạm có độ tinh tế, đúng thần thái của sản phẩm, người thợ cần nhiều hơn sự khéo léo ban đầu. Đó là kinh nghiệm, sự nhạy cảm của đôi tay và cả khả năng kiên trì với những công việc lặp đi lặp lại trong nhiều năm”, Phương chia sẻ.

Chạm bạc không có một điểm dừng để người thợ có thể nói mình đã học hết, học đủ. Cùng một kỹ thuật, nhưng để tạo ra một đường chạm có độ tinh tế, đúng thần thái của sản phẩm, người thợ cần nhiều hơn sự khéo léo ban đầu. Đó là kinh nghiệm, sự nhạy cảm của đôi tay và cả khả năng kiên trì với những công việc lặp đi lặp lại trong nhiều năm.

Triệu Thị Phương

Nghề chạm bạc từ một bắt buộc lựa chọn ở tuổi ấu thơ giờ đã trở thành công việc gắn với cuộc sống của Phương. Trong số những người từng đến học nghề ở xưởng chạm bạc của nghệ nhân Đinh Quang Thắng, người ở lại lâu nhất với ông, với chiếc búa, cái đục và những công việc đòi hỏi sự bền bỉ ấy cuối cùng vẫn là Phương.

Giữa họ có quan hệ họ hàng, nhưng bên cạnh tình thân còn có tình thầy trò và một điểm chung quan trọng hơn: Mong muốn gắn bó với nghề. Phương không chỉ học cách làm ra một sản phẩm chạm bạc, chạm đồng mà qua thời gian, cô tiếp nhận cả cách người thầy của mình nhìn nhận về nghề. Với ông Thắng, làm nghề ngoài việc tạo ra những sản phẩm tinh xảo còn phải tìm được những đôi tay có thể tiếp tục công việc ấy sau mình.

Có lẽ đó cũng là một trong những lý do Phương có thể đi cùng nghề qua nhiều giai đoạn khó khăn, trong đó có những năm đại dịch Covid-19 khiến hoạt động sản xuất, kinh doanh của làng nghề bị ảnh hưởng. Càng làm lâu, cô càng hiểu rằng giá trị của nghề không nằm ở việc một người thợ có thể làm được bao nhiêu sản phẩm, mà còn ở khả năng tiếp tục học hỏi và hoàn thiện kỹ năng của mình.

Trong những cuộc trò chuyện, ông Thắng thường nhắc đến Phương với sự trân trọng. Sau hơn 20 năm, cô trở thành người học trò gắn bó lâu nhất với ông và cũng là một trong những hy vọng để nghề chạm bạc Đồng Xâm hơn 300 năm tuổi tiếp tục được trao truyền.

Từ nghề của cha ông đến lựa chọn của chính mình

Sinh năm 1958, ông Thắng lớn lên trong một gia đình có ba thế hệ gắn bó với nghề chạm bạc Đồng Xâm. Tiếng búa, tiếng đục vì thế đã trở thành thứ âm thanh quen thuộc với ông từ thuở nhỏ. Tuy nhiên, sau những năm tham gia chiến đấu bảo vệ biên giới Tây Nam, khi trở về quê hương, nghề chạm bạc không phải ngay từ đầu đã là lựa chọn duy nhất của ông. Nhưng những gì được học từ cha và những người đi trước vẫn còn đó. Ông biết mình có đôi chút hoa tay và hơn hết, ông không muốn một nghề đã được trao truyền qua nhiều thế hệ trong gia đình lại dừng lại ở mình.

Gần nửa thế kỷ gắn bó với nghề, ông Thắng vẫn làm ra các sản phẩm thủ công truyền thống. Công nghệ phát triển, nhưng những sản phẩm chạm bạc, chạm đồng vẫn có chỗ đứng nhờ kỹ thuật thủ công, sự tinh xảo và khả năng đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Với ông, đó vừa là cách mưu sinh, vừa là cách giữ lại những giá trị riêng của nghề chạm bạc Đồng Xâm.

“Một sản phẩm đẹp có thể giúp người thợ có thêm khách hàng, có thêm thu nhập và duy trì được xưởng nghề, nhưng nếu chỉ có sản phẩm mà không có người tiếp tục làm nghề, những kỹ thuật được tích lũy qua nhiều thế hệ vẫn có thể biến mất”, ông trăn trở.

Một sản phẩm đẹp có thể giúp người thợ có thêm khách hàng, có thêm thu nhập và duy trì được xưởng nghề, nhưng nếu chỉ có sản phẩm mà không có người tiếp tục làm nghề, những kỹ thuật được tích lũy qua nhiều thế hệ vẫn có thể biến mất.

Nghệ nhân chạm bạc Đinh Quang Thắng

Bởi vậy, nhiều năm qua, ông Thắng vẫn đau đáu tìm người để truyền nghề. Có người đến rồi đi, có người chỉ gắn bó trong một thời gian ngắn. Ông vẫn kiên trì chỉ dẫn, thậm chí sẵn sàng dạy nghề miễn phí. Điều ông quan tâm không chỉ là có thêm một người thợ cho xưởng, mà là những kỹ thuật mình được truyền lại sẽ có người tiếp nhận, thực hành và tiếp tục truyền đi. Theo ông, những gì cha ông đã trao lại cho ông cần được trao tiếp, bởi chỉ khi có người học và thực hành, nghề mới thật sự có cơ hội tồn tại.

Đến nay, ngoài Phương đã gắn bó với ông 23 năm, xưởng chạm bạc Đinh Quang Thắng chỉ còn vài người thợ. Không ai có thể khẳng định họ sẽ đi cùng nghề đến hết đời, nhất là khi người trẻ hôm nay có nhiều lựa chọn nghề nghiệp khác. Nhưng ở tuổi 68, ông Thắng chưa sẵn sàng rời chiếc bàn chạm. Ông vẫn vừa làm, vừa chỉ bảo cho những người thợ, những học trò và những người tìm đến học nghề.

Những đôi tay nối dài

Làng nghề chạm bạc Đồng Xâm đang trải qua nhiều biến đổi. Thị trường, thị hiếu, phương thức sản xuất thay đổi và những người trẻ cũng có nhiều lựa chọn hơn trước. Không thể níu giữ một làng nghề chỉ bằng ký ức vàng son, càng không thể bảo tồn nghề bằng cách đặt nó ngoài những quy luật của đời sống hiện đại. Nghề chỉ có thể tồn tại khi sản phẩm còn có giá trị, người thợ còn có thể sống được bằng nghề và quan trọng hơn, vẫn có người muốn học nghề.

Hành trình của nghệ nhân Đinh Quang Thắng và người học trò Triệu Thị Phương không chỉ là chuyện dạy và học nghề, mà còn là câu chuyện về những đôi tay tiếp nối một nghề thủ công với kỹ thuật chạm nổi, chạm chìm, chạm lộng tinh xảo trên các chất liệu vàng, bạc, đồng. Vì thế, một ngày nào đó, có thể chính Phương sẽ ngồi ở vị trí của người thầy, kiên nhẫn chỉ cho một người trẻ khác cách cầm đục, xuống búa, cách đưa một đường chạm đi đúng hướng.

Với tôi, giữ nghề không chỉ là tiếp tục làm ra những sản phẩm truyền thống, không chỉ tìm ra những lớp kế cận để truyền nghề, mà còn phải làm để nghề có thể sống được trong đời sống hôm nay.

Nghệ nhân chạm bạc Đinh Quang Thắng

“Thời gian hoàn thành mỗi sản phẩm không thể tính bằng một con số cố định, bởi còn phụ thuộc vào độ khó và yêu cầu của từng sản phẩm. Với tôi, giữ nghề không chỉ là tiếp tục làm ra những sản phẩm truyền thống, không chỉ tìm ra những lớp kế cận để truyền nghề, mà còn phải làm để nghề có thể sống được trong đời sống hôm nay”, ông Thắng vừa nói vừa giới thiệu những bộ phục dựng như Mão Vua, Mão Phượng, Mão Lục cúng hoa đăng, Mão Quan Hổ đầu, Mão Xuân thu... sẽ được trưng bày tại Huế.

Đường làng Đồng Xâm hôm nay có thể đã vắng hơn. Tiếng búa, tiếng đục cũng không còn dày như trước. Nhưng ở một xưởng chạm bạc, những âm thanh ấy vẫn đều đặn vang lên. Từ đôi tay của người thầy, từng nét chạm được trao sang đôi tay người học trò; từ người học trò hôm nay, nghề có thể lại được trao cho những đôi tay của ngày mai. Tinh hoa của nghề chạm bạc Đồng Xâm vẫn đang được giữ lại, trong những sản phẩm đã hoàn thành và trong chính những con người còn lựa chọn ở lại với nghề.