Câu chuyện chậm trễ từ tuyến Metro số 1 (Bến Thành - Suối Tiên), khiến công trình này phải “loay hoay” đến 17 năm mới đưa vào khai thác vận hành được xem là chưa có tiền lệ, chính là bài học kinh nghiệm thành phố cần đúc rút để thi công tuyến Metro số 2, cũng như bảy tuyến Metro dài 355 km theo quy hoạch trong 10 năm tới. Trong nhiều vướng mắc trở ngại, thủ tục đầu tư và nguồn vốn chính là hai vấn đề chính cần giải quyết. Mới đây Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 188/2025/QH15 cho phép Thành phố Hồ Chí Minh rút gọn thủ tục phê duyệt (đấu thầu, thiết kế, thi công) dự án tuyến Metro số 2 chỉ còn 1/3 số thủ tục so với trước đây. Cùng với đó, cơ chế cho phép sử dụng nguồn vốn đầu tư công với tổng mức đầu tư gần 47.900 tỷ đồng (tương đương hơn 2 tỷ USD) thay cho nguồn vốn ODA trước đó đã tạo sức bật cho tuyến Metro 2 sớm thành hình hài.
Theo Ban Quản lý Đường sắt đô thị Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố đang xem xét áp dụng cơ chế tổng thầu thi công EPC đối với các tuyến đường sắt đô thị, nhằm rút ngắn thời gian, giảm thủ tục đầu tư và nâng cao hiệu quả quản lý dự án. Đây được xem là bước đi quan trọng, tạo tiền đề để tuyến Metro số 2 kịp thời khởi công vào đầu năm 2026. Việc chuyển đổi sang hình thức tổng thầu EPC giúp tập trung trách nhiệm pháp lý, kỹ thuật và tiến độ về một đầu mối duy nhất. Các nhà đầu tư quan tâm các dự án Metro đánh giá, nếu thành phố vận dụng mô hình tổng thầu còn giúp khắc phục tình trạng chồng chéo thủ tục, kéo dài thời gian thẩm định và nhà thầu được chủ động hơn, tạo động lực kêu gọi nhà đầu tư bỏ vốn tham gia.
Kinh nghiệm rút ra khi xây dựng tuyến Metro số 1 là công tác chuẩn bị mặt bằng cần phân định thời gian bàn giao, tránh để đội vốn, ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt của người dân. Đặc biệt, để thi công Metro phải chuẩn bị mặt bằng sạch cả trên mặt đất và không gian ngầm, bởi khi có mặt bằng mới có thể xây dựng giải pháp thi công một cách khoa học. Kế tiếp là các vấn đề pháp lý, nhất là công tác chuẩn bị về hợp đồng (nguồn vốn ODA hay đối tác công-tư) bởi các tuyến Metro đều có giá trị lên đến hàng trăm triệu USD, cho nên các điều khoản trong hồ sơ mời thầu đến quá trình thương thảo phải chặt chẽ, rõ ràng để bảo đảm sự minh bạch. Cùng với đó, sự tự chủ, độc lập từ việc “giao quyền” cũng là điều kiện giúp thành phố hóa giải những thủ tục đầu tư rườm rà, chồng chéo. Chính quyền thành phố cần định hướng mục tiêu khi làm Metro là phục vụ cộng đồng, coi nhu cầu và sự tiện ích của hành khách là đích đến; trong đó, công tác vận hành, bảo trì, đào tạo và kết nối cần tích hợp ngay từ khi bắt đầu triển khai dự án để có kế hoạch dự phòng...
Nếu nỗ lực biến thách thức thành thời cơ, chủ động hóa giải những vướng mắc, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ thuận lợi trong đầu tư xây dựng bảy tuyến Metro giai đoạn 2025-2035 với tổng chiều dài 355 km.
