Tại Hà Nội, nhiều di tích lịch sử, văn hóa được phát huy giá trị thông qua các hoạt động sáng tạo nghệ thuật. Chẳng hạn như Hoàng thành Thăng Long là nơi thường xuyên diễn ra các chương trình tái hiện lịch sử, triển lãm và trải nghiệm văn hóa. Các tour đêm tại Di tích Nhà tù Hỏa Lò cũng cho thấy hiệu quả của việc sử dụng nghệ thuật kể chuyện kết hợp âm thanh, ánh sáng.
Từ các chương trình trưng bày chuyên đề, Văn Miếu-Quốc Tử Giám từng bước mở rộng sang biểu diễn âm nhạc truyền thống, nghệ thuật đương đại, triển lãm mỹ thuật, trình diễn thư pháp, thời trang...
Theo Tiến sĩ Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động khoa học giáo dục Văn Miếu- Quốc Tử Giám, mục tiêu là đưa Văn Miếu-Quốc Tử Giám vượt ra khỏi vai trò của một điểm tham quan, trở thành một không gian văn hóa sống động, nơi truyền thống có thể đối thoại với hiện tại. Xu hướng kết hợp nghệ thuật với di sản cũng đang được nhiều địa phương triển khai bằng những mô hình phù hợp đặc trưng của từng công trình văn hóa, lịch sử.
Tại tỉnh Ninh Bình, Lễ hội âm nhạc và sáng tạo Tràng An-Ninh Bình Forestival là một trong những điểm nhấn nổi bật. Diễn ra giữa vùng lõi quần thể danh thắng Tràng An, lễ hội kết hợp âm nhạc, nghệ thuật đương đại với cảnh quan thiên nhiên và các giá trị văn hóa bản địa. Tinh thần lấy di sản làm trung tâm cũng được tỉnh Quảng Ninh áp dụng qua chương trình nghệ thuật thực cảnh “Đi tìm dấu ngọc” được tổ chức trong hang Ngọc Rồng (thuộc Khu di tích và danh thắng Vũng Đục, Cẩm Phả). Ngoài tận dụng vẻ đẹp của kỳ quan địa chất được hình thành cách đây khoảng 150 triệu năm làm bối cảnh, chương trình còn khai thác các truyền thuyết, tín ngưỡng và giá trị văn hóa nơi đây để xây dựng câu chuyện nghệ thuật.
Sau khi chương trình ra mắt, hang Ngọc Rồng ngày càng được nhiều du khách biết đến và là địa điểm hấp dẫn để tổ chức các hoạt động văn hóa, nghệ thuật. Cuối tháng 6 vừa qua, lễ trao giải thưởng kiến trúc châu Á đã diễn ra tại đây. Sự kết hợp này cũng mang đến những thay đổi trong cách tiếp cận của công chúng.
Chị Nguyễn Thị Xoan (phường Cầu Giấy, Hà Nội) chia sẻ: “Nhiều khi tôi đến với một di tích vì thấy ở đó có triển lãm hay chương trình nghệ thuật hấp dẫn. Nhưng sau đó, tôi lại muốn tìm hiểu vì sao chương trình được tổ chức ở không gian này, nó có giá trị như thế nào. Nhờ vậy, việc khám phá các công trình di sản trở nên tự nhiên và thú vị hơn rất nhiều”.
Các chuyên gia lưu ý, quá trình sáng tạo cần được thực hiện thận trọng để không làm sai lệch giá trị, thương mại hóa quá mức hoặc phá vỡ tính thiêng, tính xác thực của di sản. Sự phối hợp giữa các nhà quản lý, chuyên gia, nghệ sĩ và cộng đồng là yếu tố quan trọng nhằm tạo nên sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.
