Kết nối các cách tiếp cận để nhìn lại mô hình phát triển
Biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên và đa dạng sinh học, chuyển dịch năng lượng, già hóa dân số, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc môi trường phát triển của mỗi quốc gia. Cùng với đó, những biến động về địa chính trị, thương mại và chuỗi giá trị toàn cầu tiếp tục đặt ra nhiều thách thức đối với các nền kinh tế đang phát triển.
Trong bối cảnh ấy, câu hỏi không còn dừng lại ở việc làm thế nào để tăng trưởng nhanh hơn, mà quan trọng hơn là tăng trưởng bằng cách nào để bảo đảm chất lượng, khả năng chống chịu và sự công bằng trong phân phối thành quả phát triển.
Đối với Việt Nam, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi đất nước hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045 và đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Để hiện thực hóa những mục tiêu đó, Việt Nam cần đồng thời đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất, phát triển nguồn nhân lực, tăng cường năng lực đổi mới sáng tạo, quản trị hiệu quả tài nguyên và tiếp tục hoàn thiện chất lượng thể chế.
Phát biểu chào mừng Hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Khắc Lịch, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, nhấn mạnh rằng nghiên cứu kinh tế không chỉ nhằm giải thích các vấn đề phát triển, mà cần góp phần cung cấp bằng chứng khoa học, đề xuất giải pháp và tạo lập không gian đối thoại chính sách phục vụ sự phát triển của đất nước.
Theo Phó Hiệu trưởng Trường đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, giá trị của Hội thảo không chỉ nằm ở từng báo cáo riêng lẻ, mà còn ở sự kết nối giữa nhiều cách tiếp cận: từ kinh nghiệm chuyển đổi kinh tế và con đường hướng tới quốc gia thu nhập cao; quản trị tài nguyên và vốn tự nhiên; chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm; hành động khí hậu và bảo tồn đa dạng sinh học; đến quản trị, hợp tác và xây dựng năng lực thực thi.
Nhìn từ xu hướng toàn cầu đến những bài toán cụ thể của Việt Nam
Phiên toàn thể thứ nhất, với chủ đề “Phát triển kinh tế và chuyển đổi bền vững: Xu hướng toàn cầu”, tập trung làm rõ mối quan hệ giữa tài nguyên thiên nhiên, hệ thống lương thực, biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học và năng lực quản trị.
Mở đầu phiên thảo luận, Tiến sĩ Mark M. Lundy đến từ Trung tâm Nông nghiệp nhiệt đới quốc tế (CIAT) trình bày báo cáo về kết nối chuyển đổi hệ thống lương thực, ứng phó với biến đổi khí hậu và bảo tồn đa dạng sinh học. Báo cáo cho thấy các chương trình về lương thực, khí hậu và đa dạng sinh học vẫn thường được triển khai theo những lộ trình riêng biệt, trong khi đây là các vấn đề có quan hệ chặt chẽ và cần được xử lý bằng một cách tiếp cận liên ngành.
Từ thực tiễn hợp tác tại Việt Nam, Tiến sĩ Mark M. Lundy cho rằng để quá trình chuyển đổi thực sự diễn ra, ba điều kiện cần được đáp ứng đồng thời: định hướng chính sách thống nhất, năng lực thực thi và nguồn lực tài chính. Nếu thiếu một trong ba yếu tố này, kết quả có thể chỉ dừng lại ở một kế hoạch tốt hơn, thay vì tạo ra những thay đổi thực chất.
Bài học vượt bẫy thu nhập trung bình và những mô hình phát triển mới
Từ kinh nghiệm công nghiệp hóa của Hàn Quốc, Giáo sư, Tiến sĩ Keunjae Lee, Đại học Quốc gia Pusan, phân tích con đường đưa một nền kinh tế có mức thu nhập bình quân đầu người khoảng 100 USD trở thành quốc gia có thu nhập hơn 33.000 USD. Trên cơ sở đó, báo cáo chỉ ra những rủi ro cơ cấu mà Việt Nam cần sớm giải quyết, bao gồm năng suất có dấu hiệu chững lại, già hóa dân số, thiếu hụt nhân lực chất lượng cao, năng lực của doanh nghiệp trong nước còn hạn chế, khả năng đổi mới sáng tạo chưa đáp ứng yêu cầu và chất lượng thể chế chưa theo kịp tốc độ phát triển.
Để vượt qua bẫy thu nhập trung bình, Việt Nam cần tạo ra những chuyển đổi đồng bộ về năng suất, nguồn nhân lực, năng lực công nghiệp trong nước, vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và chất lượng thể chế. Đây cũng là những điều kiện quan trọng để khu vực kinh tế tư nhân thực sự phát huy vai trò là một động lực của nền kinh tế.
Những trao đổi tại phiên toàn thể thứ hai cho thấy phát triển bền vững không phải là sự lựa chọn giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường. Vấn đề cốt lõi là thiết kế được một mô hình trong đó tăng trưởng được tạo ra từ năng suất, tri thức và đổi mới sáng tạo; đồng thời, chi phí và lợi ích của quá trình chuyển đổi được phân bổ hợp lý.