Phương tiện nào là phương tiện "xanh"?
Đề án kiểm soát khí thải phương tiện giao thông trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh vừa được đưa ra lấy ý kiến phản biện xã hội tại hội nghị do Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Thành phố tổ chức mới đây. Đây là một trong những bước quan trọng trước khi Thành phố hoàn thiện đề án và các cơ chế chính sách liên quan đến vùng phát thải thấp (LEZ).
Điều đáng chú ý tại hội nghị không chỉ là những băn khoăn về lộ trình chuyển đổi phương tiện, mà còn là câu hỏi về cách Thành phố xác định một phương tiện “xanh”.
Đại diện Hiệp hội các nhà sản xuất ô-tô Việt Nam (VAMA) kiến nghị Thành phố công nhận các giải pháp điện hóa chuyển tiếp như xe hybrid (HEV), hybrid sạc ngoài (PHEV) và xe thuần điện (BEV), đồng thời bảo đảm chính sách thống nhất giữa các đô thị lớn thay vì đặt trọng tâm vào yêu cầu điện hóa 100% phương tiện.
Ông Tomoki Yanagawa, đại diện Hiệp hội các nhà sản xuất ô-tô Việt Nam (VAMA), nhấn mạnh ngành công nghiệp ô-tô giữ vai trò trọng yếu trong chuỗi cung ứng và giải quyết việc làm tại Việt Nam. Tuy nhiên, việc đặt mốc bắt buộc 100% xe thuần điện vào năm 2035 có nguy cơ gây đứt gãy thị trường sản xuất và lắp ráp. Đồng thời các dòng xe này được chứng minh giảm tới 57,4% tiêu hao nhiên liệu và phát thải trong điều kiện giao thông ùn tắc; đồng thời không đòi hỏi trạm sạc ngoài như xe thuần điện.
Đồng quan điểm, bà Đinh Thị Hà, Tổng Thư ký Hiệp hội các nhà sản xuất xe máy Việt Nam (VAMM), đề nghị Thành phố không xem xe thuần điện là giải pháp độc tôn, cần tạo điều kiện cho các dòng xe đạt tiêu chuẩn khí thải Euro 4 và Euro 5 lưu thông.
Ông Tạ Long Hỷ, Phó Chủ tịch Hiệp hội Vận tải Thành phố Hồ Chí Minh cũng ủng hộ chủ trương chuyển đổi năng lượng xanh, song cho rằng Thành phố cần có lộ trình phù hợp, tránh nóng vội theo tinh thần “dục tốc bất đạt”. Đối với những doanh nghiệp đã đầu tư hàng nghìn xe hybrid, cần có cơ chế chuyển tiếp, cho phép tiếp tục khai thác thêm 2-3 năm thay vì buộc thay thế ngay từ năm 2030. Vì vậy thời gian chuyển đổi cần được tính toán theo khả năng tài chính, quy mô và đặc thù hoạt động của từng đối tượng.
Ông Hỷ cũng kiến nghị xem xét công nhận xe hybrid tự sạc (HEV) là phương tiện chuyển đổi xanh, bởi dòng xe này có khả năng sử dụng động cơ điện hiệu quả khi di chuyển trong đô thị.
Mỗi chính sách phải thực sự làm giảm lượng phát thải
Theo dự thảo Đề án, từ năm 2027, Thành phố Hồ Chí Minh dự kiến thí điểm vùng phát thải thấp-LEZ tại khu vực lõi trung tâm và Khu đô thị mới Thủ Thiêm; sau đó mở rộng phạm vi LEZ. Một số nhóm phương tiện được đặt lộ trình chuyển đổi sớm hơn, trong đó xe máy công nghệ chở khách và shipper dự kiến phải chuyển sang điện hoặc năng lượng xanh từ năm 2028. Đối với ô-tô cá nhân, dự thảo đặt lộ trình nâng tiêu chuẩn khí thải và hướng tới chuyển đổi sang điện hoặc năng lượng xanh trong LEZ vào năm 2035.
Bà Ung Thị Xuân Hương, Chủ tịch Hội Luật gia Thành phố Hồ Chí Minh, nêu thực trạng xe máy tại Thành phố Hồ Chí Minh chiếm 90% tổng số phương tiện và là "cần câu cơm" của hàng triệu người có thu nhập thấp như tài xế xe ôm, người giao hàng, người buôn bán nhỏ.
Dự thảo đặt mục tiêu từ ngày 1/1/2028, các loại xe ôm công nghệ phải chuyển đổi 100% sang xe điện hoặc năng lượng xanh mới được đi vào vùng LEZ. Đối với xe máy cá nhân, từ 1/1/2029, xe cũ không đạt tiêu chuẩn khí thải từ mức 3 trở lên sẽ không được lưu thông trong vùng LEZ. "Áp đặt lộ trình như vậy là quá gấp cho các nhóm yếu thế", bà Hương chia sẻ.
Những mục tiêu này cho thấy quyết tâm chuyển đổi rất lớn. Nhưng cũng chính vì tác động rộng như vậy, nhiều ý kiến cho rằng thước đo của LEZ cần được thiết kế sao cho phản ánh đúng mục tiêu giảm phát thải, thay vì biến LEZ thành ranh giới chỉ phân biệt xe điện với xe không điện.
Góp ý tại hội nghị, nhiều ý kiến cho rằng, hạ tầng trạm sạc là yếu tố “sống còn” của quá trình chuyển đổi. Thành phố Hồ Chí Minh cần quy hoạch mạng lưới trạm sạc rộng khắp tại cây xăng, chung cư, khu dân cư; bảo đảm người dân và doanh nghiệp có thể tiếp cận thuận tiện, đồng thời ưu tiên trạm sạc công suất cao để rút ngắn thời gian chờ. Bên cạnh đó, chính sách hỗ trợ cần thực chất, thủ tục đơn giản, giải ngân kịp thời và có mức hỗ trợ phù hợp với giá trị phương tiện, thay vì cào bằng. Doanh nghiệp, cá nhân chủ động chuyển đổi sớm cũng cần được hưởng cơ chế ưu đãi tương xứng.
Ông Võ Khánh Hưng, Phó Giám đốc Sở Xây dựng Thành phố cho biết hội nghị phản biện xã hội là bước quan trọng để tiếp tục hoàn thiện Đề án kiểm soát khí thải phương tiện giao thông. Sở Xây dựng đã lắng nghe các ý kiến phản biện đa chiều, nhất là những vấn đề còn có cách tiếp cận khác nhau, để bảo đảm chính sách khi ban hành vừa đạt mục tiêu giảm phát thải, vừa khả thi và tạo được sự đồng thuận xã hội.
Theo ông Hưng, đây là đề án mới, phạm vi tác động rộng, liên quan trực tiếp đến đời sống và hoạt động của nhiều người dân, doanh nghiệp. Vì vậy, việc kiểm soát, hạn chế phương tiện không thể thực hiện đơn lẻ mà phải đi cùng lộ trình chuyển đổi phương tiện, phát triển vận tải hành khách công cộng, hạ tầng trạm sạc, năng lực kiểm định, hệ thống quản lý và chính sách hỗ trợ các nhóm chịu tác động.
Sở Xây dựng sẽ tiếp tục tổng hợp, tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo đề án, dự thảo nghị quyết trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.
