Hội nghị thu hút đông đảo ý kiến góp ý của các chuyên gia, các ngành, người dân, nhất là trong bối cảnh thành phố nỗ lực thực hiện các giải pháp hạn chế phương tiện cá nhân, thúc đẩy giao thông xanh, tiến tới phát thải ròng bằng 0 trước năm 2050.
Cấp thiết cải thiện chất lượng không khí
Kết quả nghiên cứu của Đề án cho thấy, giao thông đường bộ đóng góp khoảng 88% lượng phát thải NOx, 99% CO, 79% SO2 và 88% bụi trong tổng phát thải 6 giao thông của Thành phố; thiệt hại kinh tế liên quan ô nhiễm không khí ước tính hơn 3.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương khoảng 0,25% GRDP.
Theo tính toán của Đề án, nếu không có biện pháp can thiệp, phát thải PM2.5 từ giao thông đường bộ tăng khoảng 12,5%, phát thải CO tăng 22,3%, HC tăng 20,3% và phát thải khí nhà kính tăng từ khoảng 16,4 triệu tấn CO2 tương đương năm 2025 lên khoảng 18,4 triệu tấn CO2 tương đương năm 2030.
Theo ông Phạm Minh Tuấn, Phó chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh: “Việc kiểm soát khí thải phương tiện, tổ chức vùng phát thải thấp và hỗ trợ chuyển đổi theo lộ trình là yêu cầu cấp thiết để cải thiện chất lượng không khí, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và phát triển giao thông bền vững”.
Ông Tuấn cũng cho rằng, bài học thực tiễn từ các quốc gia phát triển đã chỉ ra rằng chi phí khắc phục hậu quả ô nhiễm sau khi phát sinh luôn lớn hơn gấp nhiều lần chi phí đầu tư phòng ngừa từ sớm. Do đó, chuyển đổi xanh, kiểm soát khí thải và thiết lập các Vùng phát thải thấp (LEZ) đã trở thành xu thế tất yếu, bắt buộc đối với các đô thị hiện đại.
Theo nội dung Đề án được Sở Xây dựng thực hiện, kiểm soát khí thải giao thông ở Thành phố Hồ Chí Minh được tổ chức lộ trình theo 4 khu vực: Đặc khu Côn Đảo; các xã Bình Khánh, An Thới Đông, Cần Giờ và Thạnh An; vùng phát thải thấp khu vực trung tâm thành phố; khu vực còn lại của Thành phố thực hiện theo lộ trình dài hơn, kết thúc vào năm 2040. Lộ trình được phân loại theo địa bàn, loại phương tiện, mục đích sử dụng, tiêu chuẩn khí thải và mức độ tác động.
Trong đó, từ năm 2027, thành phố sẽ thí điểm LEZ-vùng phát thải thấp ở vùng lõi trung tâm (930ha) và Khu đô thị mới Thủ Thiêm. Sau đó, từ đầu năm 2029, phạm vi vùng LEZ được đề xuất mở rộng ra Vành đai 2, giới hạn bởi các tuyến: Đỗ Mười-Lê Đức Anh-Lê Khả Phiêu (Quốc lộ 1 cũ)-Nguyễn Văn Linh-cầu Phú Mỹ-Võ Chí Công-Nguyễn Thị Định-Đồng Văn Cống-Mai Chí Thọ-Võ Nguyên Giáp-Xa lộ Hà Nội.
Đề án cũng lên kế hoạch đầu tư hệ thống trạm sạc, hạ tầng đi kèm giúp thực hiện lộ trình chuyển đổi phương tiện. Đặc biệt cơ chế tài chính hỗ trợ shipper, xe ôm, người dân chuyển đổi phương tiện được đề xuất từ 800.000 đồng đến 1,7 triệu đồng/xe điện tùy thành phần và khu vực.
Quan tâm đến người yếu thế
Góp ý Đề án kiểm soát khí thải phương tiện giao thông, Tiến sĩ Trần Văn, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính-Ngân sách nay là Ủy ban Kinh tế và Tài chính Quốc hội cho rằng: Lộ trình đưa ra quá gấp so với sức chịu đựng của người dân. Trong đó, đến năm 2028 100% xe máy công nghệ phải chuyển qua điện; đến năm 2040 dừng toàn bộ xe xăng cá nhân. Nhưng kết quả khảo sát 60% người dân cần hỗ trợ mới thích ứng được, trong khi mức hỗ trợ quá thấp (từ 885.000 đồng đến 1,77 triệu đồng/xe) so với giá xe điện hiện hành (18 triệu đến 26 triệu đồng/xe).
Cũng theo ông Văn, thành phố cần ưu tiên hoàn thiện hạ tầng như trạm sạc, tủ đổi pin trước khi thực hiện kiểm soát khí thải, nhất là một số khoảng trống pháp lý hiện còn thiếu như quy định về biển báo LEZ, vùng LEZ làm cơ sở kiểm soát và quản lý phương tiện khi áp dụng Đề án.
Một số ý kiến chuyên gia cho rằng, hiện thành phố còn tồn tại quá lớn lượng xe máy, trong đó là xe máy còn niên hạn sử dụng, vẫn đạt chuẩn về khí thải. Nếu thành phố cấm tất cả xe xăng lưu hành sẽ gây tác động rất lớn đến người dân, người sở hữu phương tiện, nhất là shipper, người yếu thế, xe ôm công nghệ... Đồng thời, việc kiểm định khí thải, thủ tục hỗ trợ cho người dân chuyển đổi phương tiện phải trên tinh thần cơ quan quản lý chủ động, không nên để người dân phải "gõ cửa" hay xin sỏ.
Đồng thuận chủ trương cam kết đồng hành với Thành phố Hồ Chí Minh, ông Tomiki Yanagawa, thành viên Hiệp hội các nhà sản xuất ô-tô Việt Nam (VAMA) đưa ra một số đề xuất như cần đưa xe hybrid vào vận hành và có đánh giá đầy đủ tác động đến ngành công nghệ ô-tô thay vì chỉ cho dùng xe thuần điện, đồng thời thành phố xem xét hỗ trợ giảm lệ phí trước bạ, thu đổi xe cũ, thu gom tái chế pin để thúc đẩy chính sách hỗ trợ người dân tham gia đề án.
Theo Luật sư Nguyễn Văn Hậu, Ủy viên Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh: Cách tiếp cận “hỗ trợ và chuẩn bị điều kiện trước, hạn chế và xử lý sau” là phù hợp, nhất là trong điều kiện tỷ lệ sử dụng xe máy của người dân thành phố còn rất cao.
Song để Đề án đi vào cuộc sống và nhận được sự đồng thuận bền vững, thành phố cần đặt giao thông công cộng và hạ tầng chuyển đổi xanh ở vị trí đi trước. Nhất là có cơ chế thu mua, đổi xe cũ đủ rõ và đủ hấp dẫn; quản lý chính sách trên nền tảng dữ liệu chính xác, đồng thời truyền thông sớm để người dân có thời gian chuẩn bị.
Theo đó, thành phố có thể hình thành cơ chế thu mua hoặc đổi xe tự nguyện, trong đó giá trị hỗ trợ được xác định theo nhóm phương tiện, năm sản xuất, tình trạng kỹ thuật, kết quả kiểm định hoặc kiểm tra khí thải, thời gian sở hữu, giá trị còn lại và mức độ sử dụng (như niên hạn sử dụng, đã chạy được bao nhiêu kilomet).
Dự kiến tổng kinh phí để triển khai các nội dung liên quan đến chuyển đổi giao thông xanh tại Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 19.461 tỷ đồng. Đề án kiểm soát khí thải phương tiện giao thông trên địa bàn thành phố được thực hiện theo khu vực, có đánh giá trước-sau và cơ chế điều chỉnh biện pháp tổ chức thực hiện khi điều kiện hạ tầng, nguồn lực hoặc tác động xã hội thay đổi.
Kết quả của đơn vị tư vấn thực hiện xây dựng Đề án cho thấy, 55,3% người dân đánh giá mức hỗ trợ tài chính dự kiến còn thấp; 15,5% cho rằng cần thiết kế lại theo thu nhập/địa bàn/loại phương tiện.
