Xã Cổ Đạm, tỉnh Hà Tĩnh, là vùng đất nổi tiếng với truyền thống ca trù hàng trăm năm tuổi. Trước những thay đổi của đời sống, việc trao truyền các giá trị ấy cho thế hệ trẻ trở thành yêu cầu đặt ra đối với địa phương. Năm 2026, Ủy ban nhân dân xã đã triển khai kế hoạch truyền dạy nghệ thuật ca trù trong trường học nhằm tạo môi trường để học sinh tiếp cận âm nhạc truyền thống; đồng thời phát hiện, bồi dưỡng lực lượng kế cận trong công tác bảo tồn di sản. Việc học tập được tổ chức trên tinh thần tự nguyện, phù hợp với điều kiện thực tế của từng trường học.
Trường tiểu học Cổ Đạm là một trong những đơn vị tiêu biểu trong việc đưa ca trù đến gần hơn với học sinh. Trường triển khai đưa ca trù vào giảng dạy thông qua các hoạt động trải nghiệm, câu lạc bộ và sinh hoạt ngoại khóa, trên cơ sở phối hợp các nghệ nhân và các câu lạc bộ trên địa bàn. Qua đó, học sinh được trực tiếp tìm hiểu và cảm nhận nét đẹp của loại hình nghệ thuật truyền thống quê hương.
Ông Ngụy Minh Đức, Phó Hiệu trưởng chia sẻ: “Kỳ vọng lớn nhất của nhà trường là giúp học sinh hiểu, yêu và tự hào về văn hóa quê hương, từ đó nâng cao ý thức bảo tồn và phát huy các giá trị di sản trong thế hệ trẻ”.
Bên cạnh những mô hình trong trường học, hoạt động truyền dạy tại cộng đồng cũng góp phần đưa âm nhạc dân gian đến gần hơn với thế hệ trẻ.
Dân ca ví, giặm là loại hình nghệ thuật được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Những làn điệu truyền thống ấy đang tiếp tục được lan tỏa bằng nhiều cách làm gần gũi, phù hợp với đời sống hôm nay.
Tại xã Nghĩa Đồng, tỉnh Nghệ An, lớp học “Neo hồn ví, giặm” đang trở thành điểm hẹn quen thuộc của nhiều em học sinh yêu dân ca.
Ông Hoàng Xuân Hạnh, Phó Chủ tịch UBND xã cho biết, lớp học được tổ chức theo hình thức sinh hoạt cộng đồng với sự hướng dẫn trực tiếp của các nghệ nhân và những người yêu ví, giặm. Trong năm học, lớp duy trì một buổi mỗi tuần; vào dịp hè tăng lên ba buổi mỗi tuần. Thành viên tham gia chủ yếu là các em thiếu niên, nhi đồng, có thời điểm số lượng học viên lên tới 60 em. Sự đồng hành của phụ huynh cùng sự hào hứng của học sinh đang góp phần tạo sức lan tỏa cho lớp học. Để duy trì hoạt động, địa phương hỗ trợ cơ sở vật chất, địa điểm sinh hoạt và phối hợp tuyên truyền, vận động học sinh tham gia; đồng thời tạo điều kiện để lớp học tham gia các hoạt động giao lưu, biểu diễn.
Đằng sau sức lan tỏa của mô hình lớp học “Neo hồn ví, giặm” ở xã Nghĩa Đồng là sự đồng hành của những con người tâm huyết. Nghệ nhân Ưu tú Ngô Trí Minh là một trong những người trực tiếp tham gia truyền dạy ở lớp học này. Trước khi đồng hành cùng địa phương, ông cũng đã mở lớp dạy dân ca ví, giặm tại nhà từ năm 2023.
Dù đã ở tuổi ngoài 60, ông vẫn say sưa và dành nhiều tâm huyết cho việc sưu tầm, sáng tác và lan tỏa dân ca ví, giặm. Khoảng sân trước ngôi nhà của ông trở thành một lớp học đặc biệt, nơi những câu dân ca được trao truyền bằng tất cả sự say mê và tình yêu với di sản. “Tôi yêu và đam mê dân ca ví, giặm. Tôi lo lớp trẻ bây giờ lớn lên trong thời đại công nghệ, rồi học tập, làm việc xa quê, nếu không truyền dạy thường xuyên thì những giá trị của ví, giặm sẽ dần bị lãng quên”, ông Ngô Trí Minh chia sẻ.
Những ngày đầu mở lớp, chỉ có bốn, năm học sinh. Thế nhưng bằng sự kiên trì và tình yêu dành cho dân ca, lớp học của Nghệ nhân Ưu tú Ngô Trí Minh dần thu hút thêm nhiều em tham gia, không chỉ ở địa phương mà còn có học sinh ở các xã lân cận tìm đến. Điều khiến ông xúc động nhất không nằm ở số lượng học viên tăng lên mà là khi nhìn thấy các em dần yêu thích và “ngấm” dân ca theo cách rất tự nhiên.
Tham gia lớp học từ năm 2025, em Nguyễn Ngô Thảo My, học sinh Trường THCS Nghĩa Đồng cho biết, em đến với dân ca ví, giặm bởi tình yêu quê hương và niềm yêu thích đặc biệt với những câu hò, điệu ví.
“Mỗi lần đến lớp em đều rất háo hức vì được các nghệ nhân hướng dẫn thêm nhiều làn điệu mới. Em thấy dân ca ví, giặm rất hay và ý nghĩa. Em sẽ tiếp tục gắn bó lâu dài với lớp học để hiểu hơn về những giá trị của dân ca ví, giặm và góp phần giữ gìn nét đẹp văn hóa của quê hương”, Thảo My nói.
Với Nghệ nhân Ưu tú Ngô Trí Minh, việc truyền dạy không đơn thuần dừng lại ở việc giúp các em biết hát một làn điệu hay ghi nhớ một lời ca. Quan trọng hơn, đó là cách gieo tình yêu với dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh nói riêng và âm nhạc truyền thống nói chung trong thế hệ trẻ. “Tôi muốn lớp trẻ hiểu, yêu và tự hào về dân ca ví, giặm; đó là cách để những làn điệu truyền thống của quê hương được vang mãi”, ông Minh nhấn mạnh.
Từ những cách làm đang được triển khai có thể thấy, để những thanh âm dân tộc tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay cần có sự chung tay từ nhiều phía. Khi được gìn giữ và trao truyền bằng tình yêu và trách nhiệm, những di sản âm nhạc sẽ được thế hệ trẻ tiếp nhận, trân quý và tiếp tục lan tỏa cho mai sau.
