Các chính sách thương mại phù hợp cùng sự phối hợp quốc tế chặt chẽ sẽ đóng vai trò quyết định trong việc nâng cao khả năng chống chịu của thị trường lương thực toàn cầu trước các “cú sốc” ngày càng thường xuyên và nghiêm trọng. Đây là trọng tâm của báo cáo Tình hình thị trường hàng hóa nông nghiệp năm 2026 do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) công bố.
An ninh lương thực toàn cầu đang ở trạng thái hết sức mong manh và đối mặt nhiều “cơn lốc” đan xen. Số người phải đối mặt tình trạng mất an ninh lương thực cấp tính trên thế giới đã chạm mức kỷ lục là khoảng 266 triệu người tại 47 quốc gia và vùng lãnh thổ, tăng gần gấp đôi so với mức năm 2016, liên tục neo ở mức hơn 20% tổng dân số kể từ năm 2020 đến nay. Tình hình đặc biệt nghiêm trọng tại các điểm nóng xung đột như Gaza, Sudan… và một số quốc gia Nam Á, Đông Phi.
Theo FAO, xung đột địa chính trị kéo dài vẫn là nguyên nhân hàng đầu, gây ra hơn 80% số cuộc khủng hoảng lương thực. Các điểm nóng xung đột tại Trung Đông và Đông Âu làm đứt gãy chuỗi cung ứng, cô lập thị trường và cản trở dòng chảy thương mại quốc tế qua các tuyến hàng hải huyết mạch như Eo biển Hormuz và Biển Đỏ.
Kế đến là hiện tượng El Nino quay trở lại với các hình thái thời tiết cực đoan như hạn hán nghiêm trọng, nắng nóng kỷ lục và bão lũ thất thường, trực tiếp làm giảm sản lượng các loại cây lương thực chủ chốt như lúa gạo và ngô. Thêm nữa là chi phí vật tư nông nghiệp tăng phi mã do ảnh hưởng trực tiếp từ thị trường năng lượng và các lệnh hạn chế xuất khẩu, khiến nông dân tại các nước nghèo giảm lượng phân bón, gián tiếp kéo giảm năng suất mùa vụ.
Cuối cùng là lạm phát giá thực phẩm trong nước của nhiều quốc gia thu nhập thấp vẫn duy trì ở mức hơn 5%, khiến người nghèo ngày càng khó tiếp cận bữa ăn đủ dinh dưỡng, dù giá nông sản trên thị trường quốc tế có giai đoạn hạ nhiệt.
Thương mại nông sản toàn cầu đã tăng trưởng mạnh trong hơn 20 năm qua, với kim ngạch tăng gấp 5 lần kể từ năm 2000, đạt khoảng 2.000 tỷ USD. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, xung đột địa chính trị, dịch bệnh và các “cú sốc kinh tế” ngày càng tác động mạnh đến chuỗi cung ứng, việc duy trì khả năng vận hành ổn định của mạng lưới thương mại lương thực đã trở thành ưu tiên hàng đầu với các quốc gia.
FAO nhấn mạnh, giải pháp đầu tiên chính là tăng cường mức độ kết nối thương mại. Các quốc gia có nguồn cung được đa dạng hóa từ nhiều đối tác hoặc có liên kết chặt chẽ với các trung tâm thương mại lớn thường có khả năng giảm tác động từ thiên tai, biến động thị trường hay gián đoạn nguồn cung tốt hơn các nền kinh tế phụ thuộc số ít đối tác.
Các chuyên gia cũng cảnh báo về những hệ lụy của biện pháp bảo hộ thương mại. Trong kịch bản xảy ra hiện tượng El Nino nghiêm trọng, các biện pháp hạn chế xuất khẩu có thể khiến thêm khoảng 21,4 triệu người trên thế giới rơi vào tình trạng thiếu lương thực.
FAO khuyến nghị cần xây dựng chiến lược dự trữ lương thực theo hướng hiệu quả và bền vững hơn. Thay vì duy trì các kho dự trữ quy mô lớn với chi phí cao để can thiệp giá thị trường, các quốc gia nên tập trung vào các kho dự trữ khẩn cấp có quy mô hợp lý, gắn với hệ thống an sinh xã hội nhằm hỗ trợ trực tiếp các nhóm dân cư dễ bị tổn thương khi xảy ra khủng hoảng.
Trong giai đoạn đại dịch Covid-19, nhờ sự phối hợp quốc tế và các khuyến nghị chính sách kịp thời, các nước đã áp dụng ít biện pháp hạn chế xuất khẩu hơn và thời gian thực hiện cũng ngắn hơn so với cuộc khủng hoảng lương thực giai đoạn 2007-2008. Kết quả là chỉ khoảng 8% lượng calo được giao dịch trên toàn cầu bị ảnh hưởng, chỉ bằng một nửa mức 16% của cuộc khủng hoảng trước đó.
Dù các “cú sốc lớn” vẫn có thể gây gián đoạn thị trường và làm giá cả biến động mạnh, nhất là với những mặt hàng có mức độ giao dịch quốc tế thấp như gạo, hệ thống thương mại lương thực toàn cầu nhìn chung vẫn có khả năng tự điều chỉnh trong ngắn hạn.
Để giải quyết tận gốc vấn đề mất an ninh lương thực, các chuyên gia khuyến nghị thế giới cần tập trung vào 3 trụ cột, gồm: tăng khả năng tự cường thông qua công nghệ với việc chuyển đổi sang các mô hình nông nghiệp thông minh thích ứng với khí hậu; bảo đảm chuỗi cung ứng thông suốt bằng việc khuyến khích các quốc gia cắt giảm các rào cản xuất khẩu đồng thời đầu tư mạnh vào hạ tầng logistics để nông sản không bị ùn ứ; giảm sự phụ thuộc của nông nghiệp vào phân bón hóa học và xăng dầu, bằng cách chuyển sang phân bón hữu cơ và năng lượng tái tạo.
