Theo thống kê, đến năm 2024, Việt Nam đã đạt công suất lắp đặt điện mặt trời khoảng 16,5 GW, chiếm 25% tổng công suất phát điện cả nước. Trong đó, có hơn 103.000 dự án điện mặt trời mái nhà với tổng công suất trên 9.500 MW.
Giải pháp cho những thời điểm quá tải
Việc trở thành một trong những thị trường tăng trưởng năng lượng tái tạo nhanh nhất khu vực cũng kéo theo hàng loạt vấn đề đối với hệ thống điện. Khi trời nắng to, công suất điện mặt trời thường bị cắt giảm nhiều nhất. Nhiều thời điểm, hàng triệu kWh điện mặt trời bị giảm phát vì mạng lưới quá tải hoặc không có khả năng hấp thụ. Đây cũng là tình trạng chung của năng lượng tái tạo.
Theo tính toán của các nhà khoa học, chỉ riêng khu vực Ninh Thuận, Bình Thuận trước đây (nay lần lượt thuộc các tỉnh Khánh Hòa và Lâm Đồng), "thủ phủ năng lượng tái tạo" của cả nước, đã cần đến hơn 2.100 MW công suất lưu trữ. Đây là giải pháp quan trọng giúp hệ thống điện đỡ quá tải, ít lãng phí điện sạch, và giảm áp lực cho đường dây truyền tải xuống phía nam, Hơn thế, còn giúp cho hệ thống điện quốc gia được vận hành an toàn, kinh tế hơn.
Khác với nhà máy nhiệt điện có thể điều chỉnh công suất theo nhu cầu, điện mặt trời và điện gió phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết. Năng lượng tái tạo phát mạnh vào ban ngày, giảm sâu vào buổi chiều tối đúng thời điểm nhu cầu sử dụng của người dân tăng cao. Lúc này, hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS) sẽ trở thành "kho điện", giúp tích lũy lượng điện dư thừa để rồi sử dụng trong giờ cao điểm.
Theo các chuyên gia, BESS không chỉ là "cục pin lớn" mà còn là một "nhà máy phản ứng nhanh", có khả năng hấp thụ điện thừa, ổn định tần số, chống quá áp và khắc phục dao động của điện mặt trời. Thực tế, công nghệ BESS đã từng bước được ứng dụng ở Việt Nam từ năm 2019.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, tòa nhà PECC2 Innovation Hub đã vận hành hệ thống pin lithium-ion công suất 750 kW, dung lượng 2.557 kWh, kết hợp hơn 420 kWp điện mặt trời mái nhà. Mô hình này được lắp sau công-tơ (do doanh nghiệp quản lý), chủ yếu để tối ưu hóa tiêu thụ điện và giảm hóa đơn năng lượng.
Ở đảo Bạch Long Vĩ, thành phố Hải Phòng, nơi chưa có lưới điện quốc gia, hệ thống pin 630 - 2.000 kWh kết hợp với 504 kWp điện mặt trời và 1 MW điện gió giúp duy trì điện liên tục cho toàn đảo. Đây là ứng dụng BESS trong lưới điện độc lập, có ý nghĩa thiết thực với đời sống người dân.
Còn nhiều vướng mắc chưa được tháo gỡ
Theo Công ty cổ phần Tư vấn Xây dựng Điện 2, ngoài một số ít các hệ thống có công suất vừa (từ vài trăm kW) đã được lắp đặt sau công-tơ hoặc lưới điện nhỏ tách lưới như kể trên, các hệ thống BESS tại Việt Nam vẫn chủ yếu là các hệ thống nằm trong phân khúc công suất nhỏ (<100 kW), lắp tại các hộ gia đình có gắn điện mặt trời mái nhà.
Để xây dựng một môi trường thuận lợi cho việc phát triển BESS, Việt Nam cần xây dựng khung pháp lý rõ ràng cùng các hướng dẫn chi tiết để tạo thị trường ứng dụng BESS, đặc biệt là cơ chế giá có tính khuyến khích từ thị trường.
Cụ thể, Việt Nam chưa có khung chính sách cho việc ứng dụng BESS trước công-tơ (hệ thống pin lưu trữ được nối trực tiếp lên lưới điện quốc gia), bao gồm các quy định thị trường dịch vụ phụ trợ và cơ chế giá mua bán điện (năng lượng và công suất) với BESS. Mặc dù ý tưởng giá điện hai thành phần đã được Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) chính thức đề nghị triển khai thí điểm với một số nhóm khách hàng từ tháng 11/2024, và dự kiến mở rộng vào năm 2025, nhưng vẫn chưa có bước triển khai cụ thể để BESS có thể hưởng lợi từ giá công suất.
Bên cạnh đó, hiệu quả đầu tư cũng là rào cản lớn. Các hệ thống BESS trước công-tơ, trong đó bao gồm các hệ thống BESS quy mô lớn trên lưới điện, có yêu cầu cao hơn về hạ tầng lưới điện, hạ tầng viễn thông, đất đai và ràng buộc điều độ. Với một hệ thống BESS quy mô 50 MW lắp đặt năm 2024 và vận hành năm 2025, ứng với giá điện tự dùng trung bình xấp xỉ 3.000 VNĐ/kWh, mức chênh lệch giá bán và mua điện để có khả năng sinh lời theo tỷ suất kỳ vọng thông thường rơi vào khoảng từ 4.000 VNĐ/kWh xuống đến 3.000 VNĐ/kWh, tùy vào số giờ sạc/xả tối đa (khoảng một đến hai giờ trong ngày). Như vậy, chênh lệch giá điện giờ cao điểm và thấp điểm theo cấu trúc giá điện hiện tại, nếu áp dụng cho BESS, không đủ sức hấp dẫn để thuyết phục các nhà đầu tư.
Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ phát triển các nguồn lưu trữ 10.000 - 16.300 MW (chiếm tỷ lệ 5,5 - 6,9 %). Đây là một bước đi lớn, nhưng hành lang pháp lý hiện nay mới chỉ ban hành 15 tiêu chuẩn quốc gia liên quan đến hệ thống lưu trữ năng lượng. Con số này còn quá ít để hỗ trợ triển khai một loại hình công nghệ mới, phức tạp và đòi hỏi mức độ an toàn cao ■
BESS có thể được vận hành đa mục tiêu, từ tối ưu chi phí cho hệ thống điện, tăng khả năng dự phòng cục bộ đến ổn định lưới điện khu vực. Để thu hút nguồn vốn tư nhân xây dựng hàng chục nghìn MW lưu trữ, điều quan trọng là phải xác định rõ ràng vai trò của BESS trong toàn hệ thống.
