Nhiều năm qua, lao động phi chính thức luôn là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước các rủi ro về việc làm, thu nhập và an sinh xã hội. Không có hợp đồng lao động ổn định, thu nhập bấp bênh, phần lớn người lao động tự do gần như đứng ngoài “tấm lưới” bảo hiểm xã hội bắt buộc, khi hết tuổi lao động không ít người phải phụ thuộc hoàn toàn vào tích lũy cá nhân hoặc gia đình.
Tuy nhiên, thực hiện Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XII) về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội, chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện đang từng bước được hoàn thiện theo hướng linh hoạt, thực chất và gần hơn với nhu cầu người dân. Những thay đổi mới trong Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 được đánh giá là mở thêm cơ hội để hàng triệu lao động phi chính thức có thể tiếp cận lương hưu và bảo đảm an sinh khi về già.
Từ chính sách "khói với tới" đến cơ hội thực tế hơn
Theo quy định trước đây, điều kiện phải đóng bảo hiểm xã hội đủ 20 năm mới được hưởng lương hưu khiến nhiều lao động tự do e ngại, thì việc Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 giảm thời gian đóng tối thiểu xuống còn 15 năm được xem là bước điều chỉnh đáng chú ý.
Đối với lao động phi chính thức, đây không đơn thuần là thay đổi kỹ thuật chính sách, mà là thay đổi về khả năng tiếp cận. Bởi thực tế cho thấy, nhiều người bắt đầu tham gia bảo hiểm xã hội khi tuổi đã cao, công việc thiếu ổn định hoặc quá trình tham gia bị đứt quãng do biến động thu nhập. Với quy định cũ, không ít người lo ngại mình khó đủ thời gian đóng để được hưởng lương hưu, từ đó lựa chọn không tham gia hoặc rút bảo hiểm xã hội một lần.
Việc giảm điều kiện từ 20 năm xuống 15 năm đã và đang góp phần kéo người lao động ở lại hệ thống an sinh lâu dài. Khi có lương hưu hằng tháng, người dân không chỉ có nguồn thu nhập ổn định mà còn được cấp thẻ bảo hiểm y tế theo quy định, giúp giảm áp lực chi phí y tế trong bối cảnh già hóa dân số ngày càng rõ nét.
Số liệu của Bảo hiểm xã hội Việt Nam cho thấy, nếu năm 2018 cả nước mới có hơn 277.000 người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, thì đến hết năm 2025 con số này đã tăng lên hơn 2,6 triệu người, tương ứng đạt 5,49% lực lượng lao động trong độ tuổi. Mức tăng này phản ánh hiệu quả từ quá trình cải cách chính sách, đồng thời cho thấy nhu cầu an sinh của người dân ngày càng lớn. Bảo hiểm xã hội tự nguyện đang từng bước trở thành điểm tựa tuổi già cho người lao động tự do.
Cùng với đó, một điểm mới khác của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 là bổ sung chế độ trợ cấp thai sản đối với người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Đây được xem là bước mở rộng quyền lợi mang tính nhân văn, giúp chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện không còn chỉ gắn với hưu trí và tử tuất.
Trường hợp anh Phan Viết Tuấn, trú tại phường Tam Sơn, tỉnh Bắc Ninh là thí dụ điển hình. Anh Tuấn là lao động nam đầu tiên tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện tại địa phương được nhận trợ cấp thai sản khi vợ sinh con.
“Ban đầu tôi tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện chỉ nghĩ để sau này có lương hưu, đỡ gánh nặng cho con cái. Không ngờ khi vợ sinh con, mình cũng được nhận hỗ trợ thai sản. Khoản tiền không quá lớn nhưng rất thiết thực trong giai đoạn đầu chăm con nhỏ”, anh Tuấn chia sẻ.
Câu chuyện của anh Tuấn đã tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực ở địa phương. Tại các khu chợ, làng nghề, nhiều lao động tự do bắt đầu quan tâm hơn đến bảo hiểm xã hội tự nguyện khi nhận thấy chính sách không còn quá “xa vời” mà đã gắn với những nhu cầu thiết thực trong cuộc sống.
Tăng hỗ trợ để giữ chân người tham gia
Có thể thấy, một trong những rào cản lớn nhất đối với lao động phi chính thức là thu nhập không ổn định. Vì vậy, chính sách hỗ trợ mức đóng từ ngân sách nhà nước được xem là giải pháp quan trọng nhằm duy trì và mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội tự nguyện. Theo Nghị định số 159/2025/NĐ-CP của Chính phủ, mức hỗ trợ đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện đã được nâng lên đáng kể. Trong đó, người thuộc hộ nghèo, người sinh sống tại xã đảo, đặc khu được hỗ trợ 50% mức đóng; hộ cận nghèo được hỗ trợ 40%; người dân tộc thiểu số được hỗ trợ 30%; các nhóm còn lại được hỗ trợ 20%.
Không chỉ ngân sách trung ương, nhiều địa phương cũng chủ động hỗ trợ thêm cho người dân. Đến tháng 3/2026, đã có 28/34 tỉnh, thành phố ban hành nghị quyết hỗ trợ mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện từ ngân sách địa phương. Việc “chia sẻ trách nhiệm đóng góp” giữa Nhà nước và người dân giúp chính sách trở nên khả thi hơn đối với nhóm lao động thu nhập thấp. Đồng thời, đây cũng là cách đầu tư cho an sinh lâu dài, giảm nguy cơ người cao tuổi không có lương hưu phải phụ thuộc vào trợ cấp xã hội trong tương lai.
Bên cạnh hoàn thiện chính sách, quá trình chuyển đổi số trong hệ thống bảo hiểm xã hội đang góp phần nâng cao trải nghiệm của người dân. Đến hết năm 2025, Bảo hiểm xã hội Việt Nam đã cung cấp 84 dịch vụ công trực tuyến đối với toàn bộ 25 thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền; trong đó có 70 dịch vụ công trực tuyến toàn trình được tích hợp lên Cổng Dịch vụ công quốc gia. Hệ thống dữ liệu cũng đã xác thực hơn 100 triệu thông tin công dân với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư; đồng thời triển khai khám, chữa bệnh bảo hiểm y tế bằng căn cước công dân gắn chip tại 100% cơ sở khám, chữa bệnh bảo hiểm y tế.
Những thay đổi này không chỉ giúp giảm giấy tờ, thời gian đi lại mà còn góp phần tạo dựng niềm tin đối với người dân, yếu tố đặc biệt quan trọng đối với chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện. Bởi đối với người lao động phi chính thức, tham gia bảo hiểm xã hội là một quyết định mang tính dài hạn, người dân chỉ sẵn sàng gắn bó khi họ nhìn thấy quyền lợi rõ ràng, thủ tục thuận tiện và sự bảo đảm minh bạch trong quá trình thụ hưởng.
Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh, thị trường lao động biến động mạnh và khu vực phi chính thức vẫn chiếm tỷ trọng lớn, mở rộng bảo hiểm xã hội tự nguyện không chỉ là mục tiêu về tỷ lệ bao phủ an sinh xã hội. Xa hơn, đó còn là quá trình xây dựng “điểm tựa tuổi già” cho hàng triệu lao động tự do, những người vốn dễ bị bỏ lại phía sau trong hệ thống an sinh truyền thống.
