Thị trường làm việc thay đổi
Tại hội thảo quốc tế “Việc làm và an sinh xã hội cho người lao động làm việc trên nền tảng số tại Việt Nam” do Bảo hiểm xã hội Việt Nam phối hợp Ngân hàng Thế giới tổ chức vừa qua, Giám đốc Quản lý Danh mục Đầu tư, Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Campuchia và Lào, ông Christopher Sheldon cho biết: Các doanh nghiệp nền tảng tại Việt Nam được ước tính tạo cơ hội việc làm cho khoảng 2 triệu người.
Quy mô này cho thấy việc làm trên nền tảng số không còn là một hiện tượng nhỏ trong thị trường lao động. Khảo sát của Ngân hàng Thế giới đối với gần 5.000 người lao động trên nhiều nền tảng số tại Việt Nam càng cho thấy rõ hơn vị trí của loại hình việc làm này trong đời sống người lao động: hơn 90% số người được khảo sát coi công việc trên nền tảng là nguồn thu nhập chính, trong khi chỉ khoảng 1/5 tham gia bảo hiểm xã hội.
Đáng chú ý, kết quả khảo sát không cho thấy người lao động thờ ơ với an sinh xã hội. Ngược lại, họ có nhu cầu được bảo vệ trước những rủi ro về sức khỏe, tai nạn, ốm đau và bảo đảm thu nhập khi về già. Nhiều người cho biết sẵn sàng đóng góp vào hệ thống bảo hiểm xã hội nếu chính sách dễ tiếp cận, linh hoạt và phù hợp hơn với đặc điểm thu nhập của họ.
Như vậy, “khoảng trống” hiện nay không chỉ nằm ở câu chuyện người lao động có tham gia hay không, mà còn ở việc chính sách được thiết kế và tổ chức thực hiện như thế nào để phù hợp với một thị trường việc làm đã thay đổi.
Mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội với công việc mới
Tại hội thảo, Phó Giám đốc Bảo hiểm xã hội Việt Nam Trần Đình Liệu nhấn mạnh: Bảo hiểm xã hội là một trong những trụ cột quan trọng của hệ thống an sinh xã hội, việc mở rộng diện bao phủ, tạo điều kiện để ngày càng nhiều người lao động được tham gia và thụ hưởng chính sách là nhiệm vụ quan trọng trong tổ chức thực hiện chính sách an sinh.
Những năm qua, chính sách bảo hiểm xã hội tiếp tục được sửa đổi, bổ sung theo hướng mở rộng đối tượng, tăng tính linh hoạt và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân tham gia, duy trì thời gian đóng và thụ hưởng.
Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành cũng mở rộng thêm một số nhóm đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc và bổ sung các chính sách khuyến khích tham gia.
Theo ông Trần Đình Liệu, năm 2025 số người tham gia bảo hiểm xã hội đạt hơn 21,5 triệu người, tương ứng 45,1% lực lượng lao động trong độ tuổi. Trong 8 tháng năm 2026, con số này đạt hơn 22,4 triệu người, tương ứng 46,7% lực lượng lao động trong độ tuổi…, cho thấy diện bao phủ bảo hiểm xã hội đang tiếp tục được mở rộng.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của các hình thức việc làm linh hoạt, phi truyền thống đặt ra thách thức mới: làm thế nào để hệ thống an sinh có thể theo kịp những người không có một quan hệ việc làm cố định theo mô hình truyền thống?
Với lao động trên nền tảng số, câu hỏi vì thế không chỉ là có đưa họ vào diện tham gia bảo hiểm xã hội hay không, mà còn phải là đóng như thế nào, ai đóng và đóng dựa trên căn cứ nào? Một trong những khó khăn lớn nhất khi mở rộng bảo hiểm xã hội tới lao động nền tảng là không phải tất cả những người làm việc qua nền tảng đều có cùng một đặc điểm.
Người lao động có thể cùng lúc làm việc trên nhiều nền tảng; có thể chuyển đổi giữa việc làm nền tảng và việc làm truyền thống; cũng có thể chỉ làm việc không thường xuyên. Thu nhập của họ biến động theo thời gian, khối lượng công việc và nhu cầu thị trường. Trong khi đó, mức độ tự chủ của người lao động và mối quan hệ của họ với doanh nghiệp cung cấp nền tảng cũng khác nhau giữa các loại hình công việc.
Chính sự đa dạng này khiến việc xác định đối tượng, quan hệ lao động và trách nhiệm tham gia bảo hiểm xã hội không thể chỉ dựa trên cách phân loại việc làm truyền thống, và cần phải tập trung một số vấn đề “cốt lõi” của chính sách bảo hiểm xã hội đối với người làm việc trên nền tảng số, như: xác định hình thức tham gia phù hợp; làm rõ quan hệ giữa người lao động và doanh nghiệp cung cấp nền tảng; xác định mức đóng, phương thức đóng và trách nhiệm đóng góp của các bên…
Một hướng khác là tận dụng chính công nghệ đã tạo ra mô hình việc làm mới để hỗ trợ quản lý an sinh. Dữ liệu phù hợp từ các nền tảng có thể được nghiên cứu để hỗ trợ nhận diện người tham gia, xác định thu nhập, tính mức đóng và tạo thuận lợi cho quá trình thực hiện chính sách. Đây vẫn là những hướng nghiên cứu cần được đánh giá kỹ về cơ sở pháp lý, tính khả thi và sự phù hợp với điều kiện Việt Nam.
Với khoảng 2 triệu cơ hội việc làm được tạo ra từ các doanh nghiệp nền tảng, con số này ngày càng tăng lên thì khoảng trống an sinh đã hiện hữu khá rõ. Việc thu hẹp khoảng trống này sẽ phụ thuộc vào khả năng nhận diện đúng người lao động, hiểu đúng đặc điểm việc làm và thiết kế được cơ chế tham gia đủ linh hoạt nhưng vẫn bảo đảm quyền lợi lâu dài.
Đây cũng là một phần của bài toán lớn hơn: khi thị trường lao động tiếp tục thay đổi bởi công nghệ, hệ thống an sinh xã hội cần tiếp tục hoàn thiện để quyền được bảo vệ trước rủi ro không phụ thuộc vào việc người lao động đang làm việc theo mô hình truyền thống hay trên một nền tảng số.
